Mỗi mùa tuyển sinh đại học cận kề, mâm cơm gia đình của nhiều học sinh lớp 12 lại trở nên nặng nề khác thường. Bạn ấp ủ nguyện vọng nộp hồ sơ vào một trường đại học ngoài công lập có chương trình đào tạo thực tế, cơ sở vật chất hiện đại và liên kết việc làm tốt với các doanh nghiệp. Nhưng vừa mở lời chia sẻ, bố mẹ bạn đã lập tức gạt phăng đi và lắc đầu thất vọng. Với bố mẹ, chỉ có các trường đại học công lập lâu đời mới là đàng hoàng, còn trường dân lập chỉ dành cho những người học dốt hoặc nhà có điều kiện chi tiền mua bằng.
Cảm giác bất lực nghẹn lại nơi lồng ngực. Bạn biết rất rõ điểm thi của mình nếu nộp vào trường công lập danh tiếng thì chỉ có thể vào được những ngành phụ cũ kỹ mà bạn không hề có chút hứng thú nào. Bạn đứng trước một lựa chọn oái oăm: Hoặc là nhắm mắt học đại 4 năm một ngành khô khan ở trường công chỉ để bố mẹ mát mặt với họ hàng, hoặc là kiên định chọn ngành mình yêu thích ở trường ngoài công lập nhưng phải mang cảm giác tội lỗi như thể mình là một đứa con kém cỏi làm mất thể diện gia đình.
Nhiều đêm liền, bạn trằn trọc nhìn vào cuốn cẩm nang tuyển sinh. Bạn tự hỏi rốt cuộc tấm bằng đại học là tấm vé bảo chứng tương lai hay chỉ là chiếc áo danh phận khoác lên người để chiều lòng miệng lưỡi thế gian.
Chiếc áo danh xưng trường công và định kiến thế hệ
Để tháo gỡ được mối bế tắc này, tụi mình cần đặt mình vào góc nhìn của thế hệ bố mẹ. Ở thời kỳ cách đây 30 năm, khi nền kinh tế còn bao cấp và các cơ quan nhà nước nắm giữ phần lớn cơ hội việc làm, việc thi đỗ vào một trường đại học công lập là con đường duy nhất để đổi đời. Trong ký ức của thế hệ đi trước, trường công gắn liền với sự chăm học, danh giá và sự bảo đảm chắc chắn về một công việc ổn định sau khi tốt nghiệp.
Ngược lại, thời kỳ đầu khi các trường ngoài công lập mới xuất hiện, chất lượng đào tạo chưa đồng đều đã để lại một định kiến rất sâu trong tâm trí người lớn. Họ sợ con mình ra trường bị nhà tuyển dụng phân biệt đối xử, sợ bạn bè hàng xóm chê cười con mình không đủ năng lực thi đỗ trường công. Nỗi sợ hãi đó thực chất xuất phát từ lòng thương yêu và mong muốn bạn có một cuộc đời an toàn, chứ không phải bố mẹ cố tình làm khó bạn.
Tuy nhiên, thị trường lao động ngày nay đã thay đổi hoàn toàn. Các công ty và doanh nghiệp hiện đại không còn trả tiền cho chiếc cổng trường bạn bước ra, mà trả tiền cho năng lực giải quyết việc cụ thể của bạn. Nhiều trường đại học ngoài công lập hiện nay đầu tư rất mạnh vào cơ sở vật chất, mời các chuyên gia trong ngành về giảng dạy và trang bị tiếng Anh thực tế cho sinh viên ngay từ năm nhất.
Sự lệch pha giữa góc nhìn truyền thống của gia đình và thực tế tuyển dụng mới chính là nguyên nhân tạo ra những cuộc cãi vã căng thẳng trong mùa chọn trường.
Nỗi sợ mất thể diện và cái giá của sự phục tùng mù quáng
Điều nguy hiểm nhất không phải là bạn học trường nào, mà là bạn cắn răng chọn một ngôi trường chỉ để làm vừa lòng người khác. Khi bạn chấp nhận học một ngành mình hoàn toàn không thích chỉ vì cái mác trường công danh giá, bạn đang đánh đổi 4 năm thanh xuân quý giá nhất của mình để đổi lấy một sự an tâm ảo tưởng.
Thực tế mỗi năm có hàng nghìn sinh viên năm 2 và năm 3 rơi vào tình trạng chán nản cùng cực. Các bạn lên giảng đường như những cái bóng vô hồn, cố gắng học vẹt để qua môn thi, không có động lực tham gia hoạt động ngoại khóa và không tích lũy được bất kỳ kỹ năng nào. Khi cầm tấm bằng tốt nghiệp trường công loại trung bình trên tay, các bạn hoàn toàn bơ vơ vì nhận ra mình chẳng có năng lực làm việc thực tế nào để cạnh tranh.
Lúc đó, chi phí mà bạn phải trả vừa là tiền học phí, vừa là sự tự tin, thời gian tuổi trẻ và nhiệt huyết nghề nghiệp. Ngược lại, một sinh viên học trường ngoài công lập nhưng chủ động học tập, tận dụng tối đa thư viện, phòng thực hành và mạng lưới kết nối nghề nghiệp của nhà trường hoàn toàn có thể tự tin ứng tuyển vào các tập đoàn lớn với mức thu nhập xứng đáng.
Tương lai nghề nghiệp của bạn được quyết định bởi những gì bạn làm trong 4 năm đại học, chứ không nằm ở tên gọi công lập hay dân lập ghi trên cổng trường.
Thực tế tuyển dụng và bài toán đầu tư giáo dục
Nếu nhìn nhận việc học đại học dưới góc độ đầu tư tương lai, bạn sẽ thấy đây là một bài toán cần sự tính toán sòng phẳng thay vì cảm xúc nhất thời. Chi phí học tập ở các trường đại học bao gồm học phí, sinh hoạt phí và cơ hội rèn luyện nghề nghiệp.
Trường công lập có ưu điểm lớn về mức học phí thấp hơn, phù hợp với những gia đình có hoàn cảnh kinh tế eo hẹp. Nhưng đổi lại, các chương trình đào tạo thường thay đổi chậm hơn, quy mô lớp học đông và sinh viên phải tự lực cánh sinh rất nhiều trong việc tìm kiếm cơ hội thực tập. Trong khi đó, các trường dân lập uy tín thường có học phí cao hơn, nhưng sinh viên được tiếp cận với trang thiết bị thực hành hiện đại, lớp học ít người hơn và có sự đồng hành sát sao từ trung tâm việc làm của trường.
Do đó, tiêu chí chọn trường không phải là công hay tư, mà là sự tương thích giữa 3 yếu tố: Khả năng tài chính của gia đình, ngành học bạn thực sự muốn theo đuổi, và chất lượng đào tạo thực tế của khoa ngành đó.
Nếu một trường công có ngành bạn thích và học phí phù hợp với gia đình, đó là lựa chọn tuyệt vời. Nhưng nếu trường công chỉ cho bạn một ngành học vô bổ còn trường dân lập mang lại cho bạn môi trường phát triển đúng sở trường và gia đình có thể chu cấp được, thì việc chọn trường dân lập là một quyết định hoàn toàn sáng suốt và thực tế.
4 bước đối thoại đàng hoàng với bố mẹ để bảo vệ lựa chọn
Để thuyết phục bố mẹ tin tưởng vào quyết định của mình, bạn không thể dùng sự bướng bỉnh hay nước mắt giận dỗi. Bạn cần chứng minh cho bố mẹ thấy bạn đã thực sự trưởng thành thông qua các bước hành động cụ thể sau:
Bước 1: Lập bảng so sánh chi tiết và trung thực giữa hai phương án chọn trường. Hãy mở sổ tay ra và kẻ một bảng đối chiếu rõ ràng: Cột một là ngành học ở trường công bố mẹ muốn bạn thi, cột hai là ngành học ở trường bạn muốn chọn. So sánh cụ thể về: Điểm chuẩn các năm, khung chương trình học, cơ sở vật chất, tỷ lệ sinh viên có việc làm đúng ngành và mức học phí dự kiến trong 4 năm. Những con số rõ ràng sẽ giúp bố mẹ thấy bạn đang suy nghĩ nghiêm túc chứ không phải hứng lên nhất thời.
Bước 2: Tìm kiếm dẫn chứng thực tế từ các anh chị đi trước đã ra trường. Người lớn thường tin vào người thật việc thật hơn là những lời quảng cáo trên mạng. Hãy chủ động kết nối với những anh chị cựu sinh viên của ngôi trường bạn muốn học, hỏi thăm về công việc hiện tại, môi trường làm việc và thu nhập của họ. Đưa những câu chuyện người thật việc thật đó cho bố mẹ xem để xua tan nỗi lo sợ mơ hồ rằng học trường dân lập thì khó xin việc.
Bước 3: Ngồi lại đối thoại chân thành và lắng nghe nỗi lo tài chính của bố mẹ. Hãy chọn một buổi tối yên tĩnh khi bố mẹ thảnh thơi, ngồi xuống và nói thật lòng: Con hiểu bố mẹ lo cho tương lai của con và muốn giữ thể diện cho gia đình. Nhưng nếu con học ngành mà con không hề yêu thích, con sẽ lãng phí 4 năm và không thể làm việc tốt được. Đồng thời, hãy thẳng thắn hỏi bố mẹ về khả năng kinh tế để bảo đảm mức học phí của trường bạn chọn nằm trong ngưỡng an toàn của gia đình.
Bước 4: Đưa ra cam kết hành động và kế hoạch tự lập rõ ràng trong 4 năm. Hãy viết ra một bản cam kết cá nhân: Nếu bố mẹ đồng ý cho con học trường này, con cam kết sẽ săn học bổng giảm bớt học phí, duy trì điểm số khá giỏi, tự đi làm thêm để trang trải tiền sinh hoạt cá nhân và cam kết tìm được việc làm ngay khi tốt nghiệp. Sự quyết tâm và trách nhiệm của bạn chính là điều giúp phụ huynh yên lòng nhất.
Thử thách 15 phút hôm nay: Hãy lấy một tờ giấy trắng, viết ra tên ngành học bạn thật sự muốn học và tìm kiếm 3 công việc thực tế đang tuyển dụng ngành này trên mạng xem nhà tuyển dụng yêu cầu kỹ năng gì. Bạn sẽ thấy họ cần kinh nghiệm làm việc thực tế chứ không hề ghi bắt buộc phải tốt nghiệp trường công lập.
“Giá trị của một con người không nằm ở việc họ bước ra từ cánh cổng trường nào, mà nằm ở việc họ đã tích lũy được năng lực giải quyết vấn đề gì cho cuộc đời.”
Mời bạn cùng đọc thêm bài viết Bẫy điểm chuẩn: Chọn ngành theo điểm số vì sợ uổng điểm để có cái nhìn tỉnh táo và vững vàng hơn trong mùa tuyển sinh.