Đúng 00:00 đêm công bố điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông, màn hình điện thoại của bạn sáng rực lên bởi hàng chục thông báo tin nhắn từ nhóm chat của lớp. Những bức ảnh chụp màn hình điểm số bắt đầu xuất hiện dồn dập: đứa bạn ngồi bàn đầu khoe 27.5 điểm khối A00, nhóm bạn thân hò reo ăn mừng vì đủ điểm đậu vào các trường đại học tốp đầu. Bạn run rẩy nhấn phím tra cứu số báo danh của mình, nhìn vào dãy số hiện ra trên màn hình với tổng điểm chỉ vỏn vẹn 21 điểm.
Cảm giác hụt hẫng và nghẹn đắng lập tức dâng lên nơi cuống họng. Bạn lẳng lặng tắt thông báo nhóm, nằm nhìn trần nhà trong bóng tối với nỗi bẽ bàng khó tả. Sáng hôm sau, bố mẹ hỏi điểm với ánh mắt kỳ vọng, rồi sau đó là một sự im lặng kéo dài đến nghẹt thở khi nghe bạn trả lời. Đi ra đầu ngõ, bà con hàng xóm rôm rả hỏi thăm nhau về chuyện con cái thi cử, khiến bạn chỉ muốn chui vào một góc trốn biệt để không phải đối diện với bất kỳ ai.
Bạn tự hỏi tại sao suốt 12 năm đèn sách, bạn cũng đi học thêm, cũng thức khuya dậy sớm giải đề thi như bao người khác, mà kết quả nhận về lại chênh lệch đến vậy. Sự tự ti và cảm giác mình là một kẻ thất bại bắt đầu bao vây lấy tâm trí bạn, khiến bạn nghĩ rằng cánh cửa tương lai của mình đã hoàn toàn khép lại.
Cơn sốt khoe điểm và chiếc bẫy so sánh đồng trang lứa
Mỗi mùa thi cử đi qua, mạng xã hội lại biến thành một sàn đấu vô hình của những bảng điểm rực rỡ và những giấy báo trúng tuyển đại học. Việc nhìn thấy người khác khoe thành tích là một thử thách tâm lý rất lớn đối với người trẻ. Khi thấy bạn bè cùng trang lứa đạt điểm cao, phản xạ tự nhiên của tâm lý con người là tự động đặt bản thân lên bàn cân để so kè từng chút một.
Chiếc bẫy so sánh này thường khiến bạn rơi vào cái nhìn phiến diện: Bạn lấy thành tích xuất sắc nhất của người khác để vùi dập sự nỗ lực của chính mình. Bạn quên mất rằng mỗi người có một xuất phát điểm khác nhau, một điều kiện gia đình khác nhau và những thiên hướng thế mạnh hoàn toàn khác biệt. Có những bạn có năng khiếu tư duy logic bẩm sinh với các môn tự nhiên, trong khi bạn lại có thế mạnh về sự khéo léo, khả năng lắng nghe hoặc năng khiếu nghệ thuật.
Hơn nữa, áp lực so sánh này còn bị thổi phồng bởi sự kỳ vọng và sĩ diện của người lớn xung quanh. Điểm số thi cử vô tình bị biến thành chiếc thước đo định đoạt phẩm giá của một đứa trẻ. Khi điểm số của bạn không đủ cao để bố mẹ tự hào khoe với họ hàng, bạn cảm thấy mình như một gánh nặng, một nỗi thất vọng lớn của cả gia đình.
Sự thật mà ít ai nói cho bạn biết là: Điểm thi đại học chỉ phản ánh năng lực làm bài thi trong đúng 3 ngày ngắn ngủi, chứ tuyệt đối không thể đại diện cho toàn bộ trí tuệ, nhân cách và khả năng thành công trong suốt 50 năm cuộc đời còn lại của bạn.
Nỗi sợ bị tụt lại phía sau và nguồn gốc của sự tự ti
Để tìm lại sự bình tâm, tụi mình cần nhìn sâu vào tâm lý sợ bị bỏ lại phía sau của lứa tuổi mười tám. Bước vào ngưỡng cửa trưởng thành, người trẻ luôn khao khát được xã hội công nhận và sợ hãi cảm giác mình bị rơi xuống đáy của một tập thể. Khi nhìn thấy bạn bè bước vào những ngôi trường danh tiếng, bạn sợ rằng khoảng cách giữa bạn và họ sẽ ngày càng xa, và sau này gặp lại trong các buổi họp lớp, bạn sẽ trở thành người thất thế.
Nỗi sợ hãi này bắt nguồn từ một niềm tin sai lầm rằng cánh cổng đại học trường tốp là con đường duy nhất dẫn tới một tương lai ấm no và đàng hoàng. Chúng ta thường được nghe kể về những tấm gương thủ khoa hay sinh viên trường danh tiếng ra trường lương nghìn đô la, nhưng hiếm khi được nhìn thấy hàng nghìn con đường thành công thầm lặng khác của những người đi lên từ các trường bình thường, từ việc học nghề hay tự mày mò kinh doanh thực tế.
Nỗi bất an khi bị điểm kém thực ra không bắt đầu từ kỳ thi đại học này. Nó bắt đầu từ đứa trẻ mười lăm tuổi năm xưa, từng nơm nớp sợ hãi mỗi khi cô giáo trả bài kiểm tra một tiết, luôn run rẩy giấu bài điểm xấu đi vì sợ nhìn thấy ánh mắt thất vọng của cha mẹ. Sự ám ảnh điểm số từ thuở nhỏ đã gieo vào lòng bạn niềm tin rằng nếu mình không đạt điểm cao, mình sẽ không được yêu thương và tôn trọng.
Khi bạn hiểu rằng giá trị của bạn đến từ sự tử tế, tính kiên trì và nỗ lực lao động chân chính mỗi ngày, bạn sẽ thấy điểm số thi cử chỉ là một khúc quanh nhỏ trên một hành trình rất dài.
Lăng kính quản trị: Điểm số là quá khứ, năng lực giải quyết vấn đề mới là tài sản
Dưới góc nhìn của thị trường lao động thực tế và tư duy quản trị cuộc đời, một kỳ thi chỉ là một đợt phân loại đầu vào có tính chất tương đối. Thị trường công việc ngoài đời thực vận hành theo những quy luật rất khác so với những bài thi trắc nghiệm trên giấy.
Hãy nhìn vào sự thật sòng phẳng này: Khi bạn bước chân vào một doanh nghiệp hay bắt tay vào làm việc kiếm sống, không có một khách hàng hay người quản lý nào hỏi bạn năm 18 tuổi thi đại học được bao nhiêu điểm. Thứ duy nhất họ quan tâm là: Bạn có giải quyết được bài toán cụ thể của công việc hay không? Bạn có hoàn thành đúng hẹn không? Bạn có giao tiếp đàng hoàng, trung thực và biết phối hợp cùng người khác hay không?
Điểm số cao có thể giúp một người có được một tấm vé phỏng vấn dễ dàng hơn ở những tháng đầu tiên ra trường. Nhưng năng lực làm việc thực tế, thái độ học hỏi không ngừng và bản lĩnh vượt khó mới là những yếu tố quyết định bạn sẽ đi được bao xa sau 5 năm hay 10 năm nữa. Rất nhiều người từng có điểm thi rất cao nhưng khi ra đời lại bị mắc kẹt vì thiếu kỹ năng thực hành và sự kiên trì đối diện với áp lực thương trường.
Thay vì ngồi đó gặm nhấm nỗi buồn và nuối tiếc những con số đã qua, điều khôn ngoan nhất mà một người trẻ bản lĩnh cần làm là chuyển hướng năng lượng sang việc chuẩn bị cho những chặng đua thực chất phía trước.
Bốn bước vượt qua nỗi bẽ bàng điểm số và tự định đoạt hành trình mới
Để lấy lại sự tự tin và chủ động lựa chọn ngã rẽ phù hợp nhất cho mình, tụi mình có thể thực hiện 4 bước cụ thể sau đây:
Bước 1: Cho phép bản thân được buồn trong đúng 48 giờ rồi dứt khoát khép lại. Cảm giác hụt hẫng sau một kỳ thi quan trọng là hoàn toàn bình thường. Bạn có thể khóc, có thể ngủ một giấc thật dài hoặc đi dạo để xả hết những căng thẳng đã dồn nén suốt 1 năm qua. Nhưng hãy đặt ra cho mình một mốc thời gian rõ ràng: Sau 2 ngày, tuyệt đối không tiếp tục lướt mạng xã hội xem người khác khoe điểm để tự hành hạ tâm lý của mình nữa.
Bước 2: Đối diện trung thực với thực tế và rà soát lại các phương án xét tuyển. Hãy mở sổ tay và liệt kê tất cả những nguyện vọng phù hợp với mức điểm hiện tại của bạn. Có rất nhiều trường đại học tầm trung nhưng có chương trình đào tạo thực hành rất tốt, học phí vừa phải và môi trường năng động. Hãy nhớ rằng: Ngôi trường bạn học không quan trọng bằng cách bạn tận dụng 4 năm thanh xuân ở đó để rèn luyện bản thân như thế nào.
Bước 3: Nói chuyện thẳng thắn và thấu cảm với cha mẹ về kế hoạch của mình. Hãy chủ động đến bên cha mẹ và nói một cách đàng hoàng: Con biết điểm số này chưa được như kỳ vọng của bố mẹ và bản thân con cũng rất tiếc. Nhưng kết quả đã như vậy rồi, con đã tìm hiểu kỹ và thấy trường này rất phù hợp với sức học và mục tiêu nghề nghiệp của con. Con sẽ cố gắng học tập thật chăm chỉ và rèn luyện kỹ năng để sau này tự lập đi làm nuôi sống bản thân. Sự chững chạc và chủ động nhận trách nhiệm của bạn sẽ giúp bố mẹ an lòng hơn rất nhiều.
Bước 4: Thiết lập mục tiêu xây dựng năng lực thực tế ngay từ năm nhất. Hãy biến sự bẽ bàng hôm nay thành ngọn lửa động lực bền bỉ. Khi bước chân vào giảng đường mới, hãy đặt mục tiêu học tiếng Anh giao tiếp thành thạo, tự tay làm các dự án nhỏ, tham gia các hoạt động làm việc nhóm thực tế và tìm kiếm cơ hội làm thêm để hiểu đời. Khi bạn tập trung vào việc tạo ra giá trị sống mỗi ngày, bạn sẽ thấy điểm thi đại học ngày xưa chỉ là một hạt cát nhỏ bé trong quá khứ.
Thử thách 15 phút hôm nay: Hãy lấy một tờ giấy trắng, viết ra 3 điểm mạnh lớn nhất của bạn ngoài chuyện thi cử (ví dụ: biết lắng nghe, kiên trì, nấu ăn ngon hoặc khéo tay). Dán tờ giấy đó lên góc bàn học để nhắc nhở bản thân rằng bạn có rất nhiều giá trị quý giá đang chờ được khai phá.
“Điểm số của một kỳ thi chỉ là một dấu phẩy trong cuốn sách cuộc đời của bạn, tuyệt đối không phải là dấu chấm hết. Người chiến thắng sau cùng là người biết đứng dậy bước tiếp sau mỗi lần vấp ngã.”
Mời bạn cùng đọc thêm bài viết Học lực trung bình nên học nghề hay cố vào đại học để có cái nhìn sòng phẳng về bài toán sinh kế thực tế của người trẻ.