Cầm trên tay bảng điểm học kỳ một năm lớp mười hai với điểm số chỉ dao động ở mức sáu phẩy năm, bạn ngồi thẫn thờ bên góc bàn học trong khi dưới phòng khách, tiếng bố mẹ đang bàn tán rôm rả với họ hàng về chuyện thi cử. Bố mẹ quả quyết bảo: Dù có phải vay mượn tiền cho con vào đại học dân lập hay trường tư học phí đắt đỏ thì cũng phải có cái bằng cử nhân, chứ dòng họ này xưa nay chưa có ai đi học trung cấp hay học nghề, ra đường nói chuyện với người ta mất mặt lắm.
Bạn cúi đầu, lòng nặng trĩu một nỗi sợ hãi và bế tắc không biết chia sẻ cùng ai. Suốt ba năm trung học phổ thông, bạn đã cố gắng hết sức nhưng việc ngồi nghe các công thức toán học trừu tượng hay học thuộc lòng những trang lý thuyết hàn lâm dài dằng dặc luôn là một cực hình đối với bạn. Ngược lại, mỗi khi được động tay động chân sửa chữa đồ điện tử trong nhà, làm bánh, hay lắp ráp các chi tiết máy móc, bạn lại cảm thấy đôi bàn tay mình nhanh nhẹn và đầu óc sáng rõ lạ thường.
Bạn đứng trước một ngã ba đường đầy cam go: Hoặc là tiếp tục gồng mình nghe theo sĩ diện của gia đình, nộp đơn vào một trường đại học có chi phí đắt đỏ để rồi sau 4 năm cầm tấm bằng trung bình ra đời trong cảnh nợ nần. Hoặc là can đảm rẽ hướng sang học một cái nghề thực chất, nhưng phải đối mặt với ánh mắt thất vọng của cha mẹ và những lời gièm pha cay nghiệt của xóm giềng.
Áp lực sĩ diện của dòng họ và nỗi sợ bị gắn mác thất học
Định kiến về tấm bằng đại học là một gánh nặng tâm lý vô cùng nặng nề đang đè bẹp ước mơ của hàng triệu học sinh phổ thông. Trong suy nghĩ của nhiều thế hệ phụ huynh Việt Nam, cánh cổng trường đại học vẫn được coi là con đường duy nhất để đổi đời, là chiếc thước đo tối thượng để đánh giá sự thành đạt của một gia đình. Những cụm từ như đi học nghề hay làm công nhân thường bị gắn liền một cách oan uổng với sự thất bại, lười biếng và thấp kém trong xã hội.
Để thỏa mãn sĩ diện đó, nhiều gia đình sẵn sàng bán đất đai, cắm sổ đỏ vay nợ ngân hàng số tiền vài trăm triệu đồng để con cái được theo học tại các trường đại học gắn mác quốc tế nhưng chất lượng đào tạo bấp bênh. Người trẻ bước vào giảng đường với tâm thế của một người đi trả nợ kỳ vọng cho cha mẹ. Bạn chật vật học những môn học mà mình không hề có năng khiếu, thi lại liên miên và trượt dài trong sự chán nản, mất phương hướng.
Cái giá đắt nhất của việc cố đấm ăn xôi vào đại học bằng mọi giá chính là sự lãng phí khủng khiếp về thời gian và tiền bạc. Sau bốn đến năm năm dùi mài trên ghế giảng đường, bạn tốt nghiệp với một tấm bằng cử nhân loại trung bình, kiến thức thực tế không có, kỹ năng thực hành yếu kém và một khoản nợ khổng lồ trên vai. Bạn nhận ra ngoài xã hội kia, hàng chục nghìn cử nhân thất nghiệp đang phải làm những công việc giao hàng hay phục vụ bàn qua ngày.
Sự thật nghiệt ngã của nền kinh tế là: Doanh nghiệp chỉ trả tiền cho những ai có khả năng làm được việc thực tế, chứ không ai trả lương chỉ vì bạn có một tấm bằng đại học đóng khung treo trên tường.
Chiếc bẫy bằng cấp và nỗi hoang mang trước ngã ba đường
Để có thể dũng cảm đưa ra quyết định cho cuộc đời mình, tụi mình cần mổ xẻ tâm lý sợ hãi sự dị biệt và áp lực đồng trang lứa của lứa tuổi mười tám. Khi nhìn thấy bạn bè xung quanh ai nấy đều rộn ràng đăng ký nguyện vọng vào các trường đại học danh tiếng, bạn cảm thấy xấu hổ nếu mình rẽ sang học trường nghề. Bạn sợ cảm giác bị bạn bè cũ nhìn bằng ánh mắt thương hại trong những buổi họp lớp sau này.
Nỗi sợ hãi này bắt nguồn từ sự thiếu thông tin về thế giới nghề nghiệp thực tế. Nhà trường phổ thông thường chỉ dạy các môn văn hóa thi cử mà hiếm khi cho học sinh tiếp xúc với bức tranh sinh kế đa dạng của thị trường lao động. Bạn không biết rằng ngoài kia có rất nhiều ngành nghề kỹ thuật, làm đẹp, ẩm thực hay đồ họa ứng dụng đang khát nhân lực tay nghề cao với mức thu nhập vượt xa mức lương khởi điểm của một nhân viên văn phòng bình thường.
Nỗi sợ hãi bị chê bai và thói quen nghe theo sự sắp đặt của người lớn thực ra không bắt đầu từ kỳ thi tốt nghiệp này. Nó bắt đầu từ đứa trẻ mười lăm tuổi năm xưa, từng luôn nơm nớp sợ bị mắng nếu điểm thi thấp hơn con nhà hàng xóm, từng tin rằng làm vừa lòng cha mẹ là nhiệm vụ quan trọng nhất của cuộc đời mình. Vết thương tâm lý ấy khiến người trẻ khi đứng trước ngưỡng cửa trưởng thành không dám có tiếng nói riêng, sẵn sàng giao phó tương lai của mình cho những định kiến cũ kỹ của người khác.
Thế nhưng, cuộc đời này là của bạn, bốn mươi năm lao động phía trước là do bạn tự bước đi bằng đôi chân của mình. Bố mẹ và họ hàng không thể sống thay cuộc đời bạn, không thể đi làm thay bạn và cũng không thể chịu đựng sự trầm cảm thay bạn khi bạn bị kẹt trong một công việc mà bạn căm ghét.
Bài toán tài chính giáo dục: Chi phí cơ hội và giá trị thực chất của tay nghề
Dưới lăng kính quản trị tài chính và thị trường việc làm thực tế, việc học hành là một quyết định đầu tư dài hạn. Một quyết định đầu tư thông minh phải dựa trên việc so sánh giữa tổng chi phí bỏ ra và khả năng sinh lời thực tế trong tương lai, chứ không phải dựa trên cảm xúc hay sĩ diện nhất thời.
Hãy làm một phép tính so sánh rất sòng phẳng:
Nếu bạn cố vào một trường đại học với học lực trung bình: Gia đình bạn sẽ phải chi trả khoảng hai trăm đến ba trăm triệu đồng tiền học phí và chi phí ăn ở trong bốn năm. Trong bốn năm đó, chi phí cơ hội là bạn mất đi bốn năm thu nhập làm việc thực tế. Đến năm hai mươi hai tuổi, bạn ra trường với xuất phát điểm số không và mức lương khởi điểm nhân viên tập sự chỉ từ sáu đến tám triệu đồng một tháng, rất khó để hoàn lại vốn đầu tư ban đầu của gia đình.
Ngược lại, nếu bạn chọn học một ngành nghề thực hành đúng với sở trường: Thời gian đào tạo chỉ mất từ một đến hai năm với chi phí chỉ bằng một phần ba so với học đại học. Chương trình học tập trung 80% vào thực hành tay nghề sống tại xưởng sản xuất hoặc doanh nghiệp. Đến năm hai mươi tuổi, bạn đã vững tay nghề, bắt đầu đi làm có thu nhập ổn định từ tám đến mười lăm triệu đồng mỗi tháng, tự nuôi sống bản thân và bắt đầu tích lũy được tiền tiết kiệm gửi về đỡ đần cho cha mẹ.
Xã hội hiện đại đang chứng kiến một sự chuyển dịch mạnh mẽ: Thừa thầy thiếu thợ. Các doanh nghiệp sản xuất, dịch vụ kỹ thuật và công nghệ sẵn sàng trải thảm đỏ đón nhận những người thợ lành nghề, có kỷ luật lao động và tinh thần trách nhiệm cao. Tấm bằng đại học không còn là tấm vé bảo hiểm duy nhất cho sự ấm no, mà năng lực giải quyết vấn đề bằng đôi bàn tay và khối óc thực tế mới là chiếc khiên bảo vệ bạn vững chắc nhất trước mọi biến động kinh tế.
Bốn bước tự định vị và đối thoại thấu cảm với cha mẹ về con đường tương lai
Để có thể thuyết phục gia đình và tự tin bước đi trên con đường riêng của mình, tụi mình có thể áp dụng 4 bước hành động bản lĩnh sau đây:
Bước 1: Tự thẩm định trung thực về năng lực và thiên hướng của bản thân. Hãy dành một buổi tối yên tĩnh để ngồi lại một mình và viết ra giấy: Bạn thực sự thích làm việc với con người, với các con số lý thuyết, hay với các công cụ máy móc thực tế? Điểm mạnh nhất của bạn trong đời sống hàng ngày là gì? Nếu bạn nhận thấy mình không có thế mạnh về học thuật hàn lâm nhưng rất khéo tay, kiên trì và thích thực hành, hãy tự hào thừa nhận điều đó. Nhận biết được giới hạn của bản thân là bước đầu tiên của sự khôn ngoan.
Bước 2: Nghiên cứu thị trường và lập hồ sơ phương án học nghề chi tiết. Đừng đến nói chuyện với bố mẹ bằng hai bàn tay trắng và những lời cãi cọ vô bổ. Hãy dành một tuần để tìm hiểu thật kỹ: Ngành nghề bạn muốn học là gì, trường đào tạo nào uy tín nhất, thời gian học mất bao lâu, tổng chi phí học phí là bao nhiêu, và cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp ra sao. Hãy in các bảng lương thực tế, hình ảnh các xưởng thực hành và các bài viết tuyển dụng của doanh nghiệp ra giấy để làm bằng chứng thực tế cho bố mẹ thấy.
Bước 3: Tổ chức một cuộc đối thoại chân thành và biết ơn với cha mẹ. Hãy chọn một bữa cơm ấm cúng hoặc một buổi tối cuối tuần để tâm sự chân thành với bố mẹ: Con biết bố mẹ luôn mong muốn con học đại học để con có một tương lai nhàn hạ và gia đình nở mày nở mặt. Con rất biết ơn tấm lòng đó của bố mẹ. Nhưng con tự hiểu sức học của con, nếu con cố vào đại học thì con sẽ rất chật vật và tốn kém tiền bạc của gia đình mà không đem lại kết quả tốt. Con đã tìm hiểu rất kỹ về ngành nghề này, con tin con sẽ làm rất tốt và sau hai năm con có thể tự lập đi làm nuôi sống bản thân để bố mẹ bớt vất vả. Khi cha mẹ thấy được sự chín chắn, thấu hiểu và kế hoạch rõ ràng của bạn, sự lo lắng của họ sẽ dần chuyển thành sự tin tưởng.
Bước 4: Kiên định rèn luyện đạo đức nghề nghiệp và tay nghề đến mức xuất sắc. Dù chọn học nghề gì, hãy nhớ rằng đỉnh cao của nghề nghiệp luôn mang lại sự vinh quang. Hãy học tập với tinh thần của một người thợ thủ công chân chính: đi sớm về muộn, tỉ mỉ trong từng chi tiết nhỏ, tôn trọng thầy cô và không ngừng trau dồi đạo đức làm nghề. Khi bạn trở thành một người giỏi nhất trong lĩnh vực của mình, sự thành công và cuộc sống sung túc đàng hoàng của bạn sẽ là câu trả lời thuyết phục nhất cho mọi định kiến của xã hội.
Thử thách 15 phút hôm nay: Hãy mở sổ tay và chia trang giấy làm hai cột: Cột bên trái ghi những công việc mà bạn làm thấy vui và tràn đầy năng lượng, cột bên phải ghi những ngành nghề thực tế ngoài xã hội đang cần những kỹ năng đó. Hãy nhìn vào danh sách đó để thấy rằng tương lai của bạn rộng mở hơn rất nhiều so với một kỳ thi đại học duy nhất.
“Tấm bằng đại học có thể mang lại sự tự hào trong vài ngày, nhưng một tay nghề vững chắc và nhân cách đàng hoàng mới là thứ nuôi sống bạn trọn vẹn cả một đời.”
Mời bạn cùng đọc thêm góc phản tư Nỗi mặc cảm khi mang mác sinh viên trường tư để hiểu rằng ngôi trường bạn học không định nghĩa được tương lai của chính bạn.