Những ngày cuối cùng của kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, khi cổng đăng ký nguyện vọng đại học mở ra, không khí trong gia đình bạn trở nên căng thẳng hơn bao giờ hết. Bạn đạt 27 điểm, một số điểm khá cao và là niềm tự hào của cả gia đình. Bố mẹ thúc giục bạn phải nộp ngay vào những ngành “hot” nhất của những trường đại học danh tiếng hàng đầu, những ngành có điểm chuẩn xấp xỉ 28 hay 29 điểm. Họ hàng gọi điện chúc mừng và mặc định rằng với điểm số ấy, bạn phải chọn kinh doanh quốc tế, trí tuệ nhân tạo hay y khoa thì mới không uổng phí điểm số.
Ngồi trước màn hình máy tính với danh sách nguyện vọng, bạn cảm thấy một sự hoang mang sâu sắc. Sự thật là bạn không hề yêu thích những con số tính toán khô khan của ngành tài chính, bạn cũng không có hứng thú với việc ngồi cả ngày lập trình máy tính. Ngành bạn thực sự tò mò muốn theo đuổi chỉ lấy 22 điểm. Nhưng một ý nghĩ lập tức nảy lên ngăn bạn lại: “Chẳng lẽ học ngày cày đêm suốt 3 năm cấp 3 để rồi nộp vào một ngành điểm thấp như thế? Bạn bè biết chuyện sẽ cười mình, bố mẹ sẽ mất mặt với hàng xóm láng giềng”.
Bạn rơi vào chiếc bẫy tâm lý phổ biến của hàng vạn học sinh lớp 12 mỗi mùa thi: Biến kỳ thi chọn nghề thành một cuộc đấu giá điểm số, nơi ngành học nào có điểm chuẩn cao hơn thì mặc nhiên được coi là danh giá hơn.
Cơn sốt chọn ngành theo điểm cao để nở mày nở mặt
Trong tâm lý của rất nhiều gia đình và học sinh, điểm chuẩn của một ngành học thường bị đánh đồng với giá trị và chất lượng tương lai của người học. Một ngành lấy 28 điểm được xem là ngành của những người thông minh, xuất chúng, có tiền đồ xán lạn. Ngược lại, những ngành lấy 20 hay 22 điểm thường bị xem là ngành dự phòng, ngành của những bạn học sinh có học lực trung bình.
Ảo tưởng này bắt nguồn từ việc người ta nhầm lẫn giữa quy luật cung cầu thị trường ngắn hạn với năng lực thực sự của một con người. Điểm chuẩn đầu vào của một trường đại học thực chất chỉ phản ánh mức độ cạnh tranh của số lượng hồ sơ nộp vào trong một mùa tuyển sinh cụ thể, chứ hoàn toàn không bảo chứng cho chất lượng giảng dạy hay cơ hội việc làm sau 4 năm nữa. Một ngành học bỗng nhiên trở nên sốt dẻo đôi khi chỉ vì một vài bài báo truyền thông rầm rộ, hoặc vì tâm lý đám đông kéo nhau đi đăng ký.
Khi quyết định chọn ngành dựa trên điểm chuẩn cao nhất có thể chạm tới, bạn đang làm một việc hết sức phi lý: Dùng điểm số thi cử để quyết định tương lai 40 năm đi làm sau này. Bạn chọn ngành không phải vì tò mò về kiến thức chuyên ngành, không phải vì muốn giải quyết một vấn đề cụ thể trong đời sống, mà chỉ để mua lấy vài ngày được họ hàng trầm trồ khen ngợi trên bàn tiệc báo công.
Nguồn gốc tâm lý của việc dùng danh tiếng để tìm kiếm sự công nhận
Thói quen chạy theo danh tiếng trường lớp và điểm số thực ra không bắt đầu từ mùa thi đại học năm 18 tuổi. Nó bắt đầu từ đứa trẻ mười lăm tuổi năm xưa, luôn nơm nớp sợ làm người lớn thất vọng và tin rằng nếu mình không đạt được danh hiệu học sinh xuất sắc, mình sẽ bị xem là một đứa trẻ hư hoặc bị coi thường trong các cuộc sum họp gia đình.
Đứa trẻ ấy lớn lên với một niềm tin rằng tình yêu thương và sự công nhận của bố mẹ luôn đi kèm với điều kiện: Điểm số của bạn phải nằm trong nhóm đứng đầu. Khi bước vào ngưỡng cửa đại học, sự bất an tuổi thơ ấy thôi thúc bạn tìm kiếm một tấm huy chương danh giá nhất để làm vui lòng bố mẹ. Bạn sợ cảm giác phải giải thích tại sao mình đạt điểm cao mà lại học một ngành bình thường, sợ ánh mắt thất vọng của người thân hơn cả nỗi sợ bản thân sẽ đau khổ khi học một ngành mình ghét bỏ.
Mạng xã hội càng thổi bùng thêm sự hãnh tiến này. Mỗi mùa tuyển sinh, các diễn đàn ngập tràn bài đăng khoe giấy báo trúng tuyển thủ khoa, á khoa của các trường đại học hàng đầu. Nhìn thấy bạn bè được vinh danh, lòng tự trọng của bạn bị kéo vào một cuộc đua vô hình. Bạn thà chịu đựng sự mệt mỏi trên giảng đường còn hơn chấp nhận cảm giác bị bạn bè cùng trang lứa xem thường trong những bức ảnh họp lớp sau này.
Chi phí chìm đắt đỏ khi ngồi nhầm giảng đường suốt 4 năm
Cái giá phải trả cho việc chọn ngành bằng điểm số chứ không bằng năng lực và sự kiên trì là một hành trình 4 năm dài đằng đẵng đầy cay đắng. Ngay từ học kỳ đầu tiên, khi những lời chúc mừng của họ hàng đã lắng xuống, bạn sẽ phải một mình đối diện với thực tế trần trụi của giảng đường.
Những môn học chuyên ngành đòi hỏi sự đào sâu và hứng thú thực chất trở thành gánh nặng tra tấn tinh thần mỗi ngày. Bạn ngồi trong lớp học nhưng tâm trí trôi dạt nơi khác, đọc từng trang giáo trình mà không đọng lại được gì trong đầu. Điểm số các kỳ thi bắt đầu trượt dốc, và cảm giác kém cỏi so với những bạn bè thực sự đam mê ngành học này bắt đầu gặm nhấm bạn. Bạn không dám bỏ học vì sợ lãng phí tiền bạc học phí của bố mẹ, nhưng tiếp tục học thì mỗi ngày trôi qua đều là một sự hành xác vô nghĩa.
Sau 4 năm, khi cầm trên tay tấm bằng đại học loại khá của một ngành thời thượng, cái giá phải trả lớn nhất là bạn không có bất kỳ năng lực thực tế nào trong tay. Do học vẹt để đối phó thi cử, bạn thiếu hụt kiến thức nền tảng, không có kỹ năng giải quyết vấn đề và hoàn toàn mất phương hướng trước những câu hỏi tuyển dụng thực tế của doanh nghiệp. Bạn đã đánh đổi 4 năm thanh xuân quý giá nhất chỉ để giữ thể diện cho một quyết định nông nổi năm 18 tuổi.
Ba bước chọn ngành thực tế dựa trên năng lực và thị trường lao động
Tương lai của bạn thuộc về chính bạn, không thuộc về kỳ vọng của họ hàng hay những lời bàn tán của người ngoài. Để đưa ra một quyết định chọn ngành tỉnh táo và bền vững, hãy bình tâm thực hiện 3 bước sau:
Bước 1: Liệt kê năng lực thực tế và những môn học bạn sẵn sàng cày cuốc
Hãy lấy một tờ giấy trắng, gạt bỏ hoàn toàn điểm số thi tốt nghiệp sang một bên. Hãy tự hỏi bản thân: Trong suốt 3 năm cấp 3, những dạng bài tập nào hay môn học nào khiến bạn có thể ngồi tập trung làm suốt 3 tiếng mà không thấy chán nản? Bạn có thế mạnh về tư duy ngôn ngữ, khả năng quan sát con người, hay kỹ năng phân tích dữ liệu thực tế?
Đam mê trong nghề nghiệp không phải là một cảm xúc tự nhiên bộc phát, mà là kết quả của việc bạn làm một việc và thấy mình ngày càng tiến bộ. Đừng chọn ngành chỉ vì cái tên nghe sang chảnh. Hãy tìm hiểu kỹ khung chương trình đào tạo của ngành đó: 4 năm học sẽ gồm những môn cụ thể nào, giáo trình ra sao và liệu bạn có đủ sự kiên nhẫn để đọc hàng trăm trang sách về chủ đề đó mỗi tuần hay không.
Bước 2: Tìm gặp và trò chuyện với 2 người đi trước đang làm việc thực tế
Thay vì chỉ nghe những lời hứa hẹn hào nhoáng trong các buổi hội thảo tuyển sinh hay các bài báo trên mạng, hãy tìm gặp ít nhất 2 anh chị cựu sinh viên đã tốt nghiệp ngành đó từ 2 đến 5 năm và đang đi làm thực tế ngoài đời.
Hãy hỏi họ những câu hỏi sòng phẳng và trần trụi nhất:
- “Một ngày làm việc thực tế của anh chị bắt đầu từ mấy giờ và gồm những đầu việc cụ thể nào?”
- “Mức lương thực tế của người mới ra trường trong ngành này là bao nhiêu, và những khó khăn lớn nhất mà người mới thường gặp phải là gì?”
- “Nếu được chọn lại từ năm 18 tuổi, anh chị có tiếp tục chọn ngành này hay không?”
Những câu trả lời chân thật từ người trong cuộc sẽ giúp bạn phá tan mọi ảo tưởng màu hồng và nhìn thấy rõ con đường phía trước.
Bước 3: Lập kế hoạch dự phòng và có một cuộc đối thoại thẳng thắn với gia đình
Hãy chuẩn bị một danh sách gồm 3 nhóm nguyện vọng rõ ràng:
- Nhóm 1: Ngành bạn vừa thích vừa có năng lực tốt tại trường top đầu.
- Nhóm 2: Ngành bạn thích tại trường có điểm chuẩn vừa sức và an toàn.
- Nhóm 3: Ngành dự phòng rủi ro để đảm bảo bạn không bị rơi vào cảnh trượt đại học.
Sau khi đã có dữ liệu và kế hoạch cụ thể, hãy ngồi lại với bố mẹ trong một buổi tối yên tĩnh. Thay vì tranh cãi gay gắt, hãy trình bày kế hoạch của bạn một cách mạch lạc và trưởng thành: “Con hiểu bố mẹ mong muốn con vào ngành điểm cao để tự hào và an tâm. Nhưng con đã tìm hiểu rất kỹ về chương trình học và cơ hội việc làm thực tế. Đây là kế hoạch 4 năm của con, và con xin phép được tự chịu trách nhiệm với con đường mình đã chọn”. Khi thấy bạn có sự chuẩn bị chu đáo và bản lĩnh thực sự, bố mẹ sẽ dần yên tâm và tôn trọng quyết định của bạn.
“Điểm chuẩn chỉ là một con số mở cánh cửa đầu tiên của trường đại học. Bản lĩnh, sự chăm chỉ và năng lực thực tế bạn tích lũy trong 4 năm mới là thứ quyết định bạn sẽ đi được bao xa trên đường đời.”
Mời bạn cùng đọc thêm góc phản tư Áp lực trường chuyên và nỗi sợ không được sai để thấu hiểu sâu hơn về chiếc bẫy danh tiếng và sự kỳ vọng của người khác.