Có bao giờ bạn bước vào mâm cơm tối sau buổi họp phụ huynh cuối kỳ mà đôi chân như đeo đá? Căn nhà vốn rộn rã tiếng cười nói bỗng trở nên ngột ngạt lạ thường. Bạn ngồi khép nép ở góc bàn, lặng lẽ xới cơm và không dám ngước mắt lên nhìn cha mẹ. Bát cơm trên tay bạn bỗng trở nên đắng ngắt khi mẹ đặt mạnh đôi đũa xuống bàn và cất tiếng thở dài sườn sượt.
Mẹ bắt đầu nhắc về con nhà bác Lan cùng lớp, người vừa đạt 28 điểm trong kỳ thi thử và nhận được giấy báo trúng tuyển sớm của một trường đại học hàng đầu. Từng lời mẹ nói như từng nhát dao cứa vào lòng: “Nhìn con nhà người ta xem, cùng ăn học như nhau mà người ta mang vinh dự về cho cha mẹ, còn con thì lẹt đẹt mãi ở mức trung bình, sau này ra đời làm sao mà cạnh tranh nổi với người ta?”.
Cảm giác nghẹn ngào khiến bạn nuốt không trôi miếng cơm. Bạn cúi gằm mặt xuống đất, hai bàn tay nắm chặt gấu áo để ngăn những giọt nước mắt chực trào ra. Những lời mắng mỏ vượt ra ngoài kết quả của một bài thi cụ thể, dường như đang phủ nhận toàn bộ những đêm bạn thức khuya học bài, gạt bỏ mọi cố gắng thầm lặng của bạn suốt cả một năm học vừa qua.
Bát cơm chan đầy nước mắt và tiếng thở dài của cha mẹ
Khoảnh khắc bị đem ra so sánh với một người bạn cùng trang lứa là một trong những trải nghiệm gây tổn thương sâu sắc nhất cho lứa tuổi học sinh cấp 3. Bạn vừa cảm thấy buồn vì điểm số của mình chưa cao, vừa lo sợ mình trở thành nỗi thất vọng lớn lao của cả gia đình. Bạn sợ ánh mắt ái ngại của hàng xóm, sợ những lời hỏi han của họ hàng trong những dịp giỗ chạp, và sợ nhất là nhìn thấy vẻ mặt buồn bã của cha mẹ mỗi khi có ai đó nhắc đến chuyện học hành của con cái.
Phản xạ đầu tiên bùng lên trong lòng một người trẻ khi bị so sánh thường là sự ấm ức và muốn nổi giận. Bạn muốn gào lên rằng đề thi lần này quá dài, rằng bạn Lan có điều kiện đi học thêm ở các lớp bồi dưỡng đắt tiền từ nhỏ, còn bạn phải tự bơi một mình với đống sách giáo khoa. Bạn muốn phân bua rằng điểm số không nói lên tất cả giá trị của một con người. Nhưng nhìn thấy vẻ mặt nghiêm nghị của cha và đôi mắt ngấn lệ của mẹ, bạn lại chọn cách nuốt ngược uất ức vào trong lòng.
Bạn buông bát đũa xuống, lí nhí xin phép đứng dậy rồi vội vã chạy về phòng ngủ và khóa trái cửa lại. Trong góc phòng tối, bạn nằm ôm gối khóc nức nở và tự dằn vặt bản thân. Bạn tự hỏi tại sao cha mẹ không một lần hỏi xem bạn có mệt mỏi không, tại sao người lớn chỉ nhìn vào những con số vô cảm trên bảng điểm mà không hề nhìn thấy sự nỗ lực của bạn? Cảm giác bất lực đó dần dần biến thành sự thu mình, khiến khoảng cách giữa bạn và cha mẹ ngày càng trở nên xa cách.
Nỗi lo sợ đằng sau lời so sánh của người lớn
Để có thể tháo gỡ được sự tức giận và tìm lại sự bình an trong tâm hồn, bạn cần học cách nhìn sâu vào tâm lý của người lớn bằng một con mắt thấu hiểu và bao dung. Cha mẹ của chúng mình phần lớn sinh ra và lớn lên trong những năm tháng đất nước còn muôn vàn khó khăn thiếu thốn. Trong quan niệm đã ăn sâu vào nếp nghĩ của thế hệ đi trước, chiếc bằng đại học và những con điểm chín điểm mười trong học bạ gần như là con đường an toàn duy nhất để thoát nghèo và xây dựng một cuộc đời ổn định.
Khi nhìn thấy điểm thi của bạn thấp hơn bạn bè cùng lớp, phản ứng đầu tiên xuất hiện trong tâm trí cha mẹ không phải là sự ghét bỏ hay khinh thường đứa con của mình. Ẩn sâu sau tiếng thở dài và những lời so sánh gay gắt ấy thực chất là một nỗi sợ hãi tột cùng: người lớn sợ rằng nếu con mình học kém thì sau này bước ra đời sẽ bị xã hội vùi dập, sợ con mình sẽ phải chịu cảnh vất vả, cực nhọc mưu sinh như chính những gì họ từng trải qua.
Tuy nhiên, người lớn thường rất vụng về trong cách bộc lộ tình yêu thương và sự lo lắng. Họ không được học về kỹ năng tâm lý hay phương pháp giáo dục hiện đại. Họ chọn cách so sánh bạn với con nhà người ta chỉ vì họ ngây thơ tin rằng làm như vậy sẽ kích thích lòng tự ái của bạn, khiến bạn cảm thấy xấu hổ mà quyết tâm ngồi vào bàn học chăm chỉ hơn. Họ hoàn toàn không biết rằng những lời so sánh cay đắng ấy không hề mang lại động lực, mà chỉ gieo vào lòng đứa trẻ một mặc cảm tự ti sâu sắc và cảm giác bị chối bỏ.
Phản xạ muốn phản kháng hay thu mình lại bắt nguồn từ đứa trẻ lên năm lên sáu, khi bạn tin rằng mình chỉ xứng đáng được yêu thương khi mang về những bông hoa điểm mười đỏ chói. Vết thương thuở nhỏ khiến bạn lầm tưởng rằng tình thương của cha mẹ luôn đi kèm với những điều kiện khắt khe về thành tích. Nhưng thực tế, điểm số chỉ là một thước đo ngắn hạn về mức độ ghi nhớ kiến thức tại một kỳ thi nhất định, không thể đại diện cho đạo đức, nhân cách hay sự thành công lâu dài của bạn trên đường đời.
“Điểm số phản ánh mức độ rèn luyện của một giai đoạn, không bao giờ là bản án định đoạt giá trị hay tương lai của một con người.”
Nhìn thẳng vào năng lực thực tế để bớt ấm ức
Sau khi đã bình tâm lại và hiểu được nỗi lo của người lớn, điều quan trọng tiếp theo là bạn cần sòng phẳng với chính bản thân mình. Hãy tạm gác lại những lời trách móc nặng nề của cha mẹ sang một bên, cầm lấy cuốn sổ tay và tự hỏi mình một cách chân thật: Kết quả bài thi vừa rồi có phản ánh đúng mức độ chăm chỉ và phương pháp học tập của bạn suốt thời gian qua hay chưa?
Liệu có phải trong suốt học kỳ, bạn đã dành quá nhiều thời gian để lướt điện thoại thông minh, thức khuya xem phim hay chơi game, để rồi chỉ cuống cuồng ôn thi vào vài ngày trước khi kỳ thi bắt đầu? Liệu có phải bạn đã bỏ qua những lỗ hổng kiến thức căn bản từ đầu năm học nhưng lại ngại ngùng không dám hỏi thầy cô và bạn bè? Sự thật là nếu bạn chỉ biết ấm ức vì bị so sánh mà không dám nhìn thẳng vào những thiếu sót của bản thân, bạn sẽ mãi dậm chân tại chỗ và không bao giờ tiến bộ được.
Thừa nhận mình làm bài thi chưa tốt không phải là một sự yếu đuối, mà là bước đi đầu tiên của một người có trách nhiệm. Bạn cùng lớp đạt điểm cao hơn bạn vì họ đã có một phương pháp học tập khoa học hơn, họ kỷ luật hơn trong việc hoàn thành bài tập về nhà mỗi ngày, hoặc đơn giản là họ đã dành nhiều thời gian hơn bạn cho môn học đó. Nhận ra điều này giúp bạn biến sự tức tối thành sự tập trung thực tế: thay vì đố kỵ với bạn bè hay hờn trách cha mẹ, bạn sẽ dồn toàn bộ tâm trí vào việc vá lại những mảng kiến thức còn hổng.
Mỗi người chúng ta đều có một thế mạnh riêng biệt và một nhịp độ trưởng thành khác nhau. Có bạn rất nhạy bén với những con số và bài tập toán học, nhưng cũng có bạn lại có năng khiếu đặc biệt về ngôn ngữ, hội họa hoặc khả năng thấu hiểu tâm lý con người. Điểm thi tốt nghiệp hay điểm thi đại học là một kỳ thi quan trọng, nhưng đó không phải là cánh cửa duy nhất dẫn đến tương lai. Khi bạn biết rõ mình đang đứng ở đâu và kiên trì rèn luyện mỗi ngày, bạn sẽ không còn bị những lời so sánh của người khác làm lung lay lòng tự trọng.
Ba bước nói chuyện chân thành và lấy lại quyền tự chủ việc học
Thay vì tiếp tục đóng chặt cửa phòng giận dỗi hoặc cãi lại gay gắt khiến không khí trong nhà thêm nặng nề, bạn hoàn toàn có thể chủ động làm dịu tình huống bằng một cuộc trò chuyện chín chắn. Hãy dùng sự điềm tĩnh và những hành động cụ thể để chứng minh cho cha mẹ thấy bạn đã thực sự khôn lớn qua 3 bước thực tế dưới đây:
-
Bước 1: Hít thở sâu và viết ra giấy 3 nguyên nhân chính khiến điểm thi chưa như ý.
Mở cuốn sổ tay học tập của bạn ra, kẻ một bảng đơn giản chia làm hai cột. Cột bên trái ghi lại những môn học hoặc những dạng bài tập bạn làm sai nhiều nhất trong kỳ thi vừa qua. Cột bên phải ghi rõ lý do thực tế: do bạn chưa nắm vững công thức nền tảng, do bạn phân bổ thời gian làm bài chưa hợp lý, hay do bạn bị mất tập trung trong phòng thi. Việc đặt bút viết ra giấy giúp bạn nhìn nhận vấn đề bằng tư duy rành mạch, tách rời cảm xúc buồn tủi ra khỏi việc sửa bài cụ thể. -
Bước 2: Chọn thời điểm yên tĩnh sau bữa cơm để mở lời cảm ơn sự lo lắng của cha mẹ.
Khi cơn nóng giận của người lớn đã lắng xuống, hãy chủ động đến ngồi gần cha mẹ và cất lời một cách nhẹ nhàng: “Con biết bố mẹ so sánh con với bạn Lan là vì bố mẹ lo lắng cho tương lai của con. Con xin lỗi vì kết quả thi đợt này chưa làm bố mẹ an tâm. Nhưng việc bố mẹ so sánh như vậy làm con cảm thấy rất áp lực và tủi thân”. Khi bạn chủ động ghi nhận nỗi lòng của cha mẹ trước khi bày tỏ cảm xúc của mình, người lớn sẽ nhận thấy sự chững chạc nơi bạn và sẵn sàng hạ giọng lắng nghe. -
Bước 3: Đưa ra bản kế hoạch cải thiện từng môn cụ thể trong 30 ngày tiếp theo.
Đặt lên bàn cuốn sổ tay ghi rõ thời gian biểu tự học của bạn trong tháng tới: mỗi buổi tối bạn sẽ dành bao nhiêu phút để ôn lại phần kiến thức bị hổng, bạn sẽ nhờ bạn bè hoặc thầy cô hướng dẫn thêm vào ngày nào trong tuần, và mục tiêu điểm số cụ thể cho lần kiểm tra sắp tới là bao nhiêu. Khi nhìn thấy đứa con của mình biết tự nhìn nhận lỗi lầm và có một kế hoạch hành động rõ ràng bằng giấy trắng mực đen, sự lo lắng trong lòng cha mẹ sẽ tự khắc tan biến và niềm tin yêu sẽ dần dần được hàn gắn trở lại.
Mời bạn cùng đọc thêm góc phản tư Nỗi sợ nói ra ước mơ thật vì sợ bị người lớn cười nhạo là viển vông để thấu hiểu cội nguồn của sự e ngại bị phán xét và kiên định nuôi dưỡng ngọn lửa đam mê tuổi học trò.