Đó là một buổi tối lúc 21:30, mâm cơm gia đình đã nguội ngắt nhưng không khí trong nhà vẫn căng như dây đàn. Tờ phiếu đăng ký nguyện vọng đại học được đặt ngay ngắn ở giữa bàn. Bố bạn gõ ngón tay xuống mặt kính, giọng dứt khoát rằng cả nhà chỉ có một đứa con, bắt buộc phải thi vào ngành Y Dược, Ngoại thương hoặc Công nghệ thông tin để sau này ra trường nở mày nở mặt với dòng họ và có một chỗ làm ổn định. Mẹ bạn ngồi bên cạnh, thở dài thườn thượt và nhắc đi nhắc lại câu nói quen thuộc: Bố mẹ đã sống cả đời vất vả, chỉ muốn tốt cho con chứ không ai hại con bao giờ.
Bạn ngồi đối diện, hai bàn tay nắm chặt dưới gầm bàn đến mức móng tay bấm sâu vào lòng bàn tay. Trong đầu bạn là ước mơ trở thành một nhà thiết kế đồ họa, một người làm truyền thông hoặc một chuyên viên tâm lý học giáo dục. Bạn đã dành hàng trăm giờ tự mày mò học vẽ, đọc sách và tìm hiểu về ngành nghề mình yêu thích. Nhưng mỗi khi bạn vừa mở miệng định trình bày nguyện vọng, bố mẹ lập tức gạt phắt đi và cho rằng đó là những nghề viển vông, lông bông, không có tương lai và sau này sẽ thất nghiệp.
Cảm giác bất lực lúc đó nghẹn ứ ở cổ họng. Bạn vừa thương bố mẹ đã một đời lo toan cho mình, vừa sợ hãi viễn cảnh phải chôn vùi 4 năm thanh xuân trên giảng đường một ngành học mà mình hoàn toàn không có cảm xúc hay năng khiếu. Bạn tự hỏi: Chẳng lẽ cách duy nhất để làm một đứa con ngoan là phải hy sinh toàn bộ tương lai và ước mơ của chính mình?
Cơn ác mộng mâm cơm gia đình và tờ phiếu chọn ngành
Những cuộc tranh luận về việc chọn trường đại học trong gia đình Việt Nam thường ít khi diễn ra như một buổi trao đổi nhẹ nhàng, mà rất dễ biến thành một phiên tòa áp đặt một chiều.
Phía người lớn thường nắm giữ hai thứ vũ khí tinh thần mạnh nhất: sự hy sinh cả đời dành cho con cái và những trải nghiệm mưu sinh nhọc nhằn trong quá khứ. Bố mẹ thuộc thế hệ từng trải qua những năm tháng khó khăn, nơi một công việc biên chế nhà nước, một chức danh bác sĩ hay kỹ sư là tấm vé duy nhất bảo đảm sự an toàn trước những biến động cuộc đời. Khi nhìn vào những ngành nghề mới xuất hiện trong thời đại số, những công việc không có tên trong từ điển truyền thống, trong lòng người lớn dấy lên một nỗi sợ hãi tột cùng: sợ con mình sẽ khổ, sợ con mình sẽ bị xã hội đào thải.
Về phía những người trẻ mười tám tuổi, phản xạ phổ biến nhất thường rơi vào hai thái cực hoàn toàn trái ngược: hoặc là gào thét phản kháng bốc đồng, đóng sầm cửa phòng lại rồi tuyệt thực, hoặc là cúi đầu cắn răng buông xuôi, chấp nhận nộp hồ sơ theo ý bố mẹ trong sự uất ức ngấm ngầm. Cả hai cách phản ứng này đều không giải quyết được vấn đề. Khi bạn gào thét, bố mẹ chỉ nhìn thấy một đứa trẻ con bướng bỉnh, chưa đủ lông đủ cánh và càng tin rằng bạn chưa đủ chín chắn để tự quyết định cuộc đời. Còn khi bạn buông xuôi, bạn đang tự tay đặt tương lai của mình vào một ván cược đầy rủi ro mà cái giá phải trả là sự chán chường và lãng phí tuổi trẻ.
Sự bế tắc của mâm cơm gia đình thực chất không nằm ở chỗ ngành học nào tốt hơn ngành học nào. Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở chỗ hai thế hệ đang dùng hai ngôn ngữ hoàn toàn khác nhau để nói về cùng một tương lai. Bố mẹ nói bằng ngôn ngữ của sự an toàn và nỗi sợ bấp bênh, còn bạn đang nói bằng ngôn ngữ của đam mê và cảm xúc cá nhân.
Sự thật tâm lý phía sau sự áp đặt của người lớn
Để tìm ra cách mở nút thắt này, tụi mình cần can đảm nhìn sâu vào tâm lý của cả hai bên một cách công bằng và không phán xét.
Trước hết, sự phản đối gay gắt của bố mẹ hiếm khi xuất phát từ sự ác ý. Đằng sau lớp vỏ bọc độc đoán hay những lời mắng mỏ gay gắt thực chất là một sự bất an rất lớn về tương lai của bạn. Bố mẹ không hiểu công việc thiết kế đồ họa hay truyền thông đa phương tiện thực sự kiếm tiền thế nào, xã hội cần những kỹ năng gì, và liệu con mình có đủ bản lĩnh để sống sót trong ngành đó hay không. Cái gì người lớn không hiểu rõ, họ sẽ tự nhiên có xu hướng bài xích và cấm đoán để bảo vệ con cái. Bố mẹ chọn ngành cho bạn bằng dữ liệu của hai mươi năm trước, bởi vì đó là thế giới duy nhất mà họ cảm thấy an toàn và quen thuộc.
Thói quen cắn răng nhận lời và sợ làm bố mẹ phật lòng thực ra không bắt đầu từ ngày bạn làm hồ sơ thi đại học. Nó bắt đầu từ đứa trẻ mười tuổi năm xưa, luôn nơm nớp sợ làm người lớn thất vọng và tin rằng nếu mình không đạt điểm mười hay không làm đúng theo kỳ vọng của cha mẹ thì mình sẽ bị xem là một đứa trẻ hư không xứng đáng được yêu thương.
Về phía người trẻ, tụi mình cũng cần thành thật với chính mình: Rất nhiều khi, thứ mà tụi mình gọi là đam mê thực chất chỉ là một sự hứng thú bề nổi hoặc một cách để trốn chạy những môn học khó. Bạn nói mình thích làm truyền thông hay làm nghệ thuật, nhưng bạn đã bao giờ tìm hiểu xem người làm trong ngành đó phải thức khuya thế nào, chịu áp lực chỉnh sửa sản phẩm ra sao, và mức thu nhập khởi điểm thực tế là bao nhiêu? Nếu bạn chỉ bảo vệ lựa chọn của mình bằng những câu nói cảm tính kiểu như con thấy thích hay con có cảm hứng, bạn hoàn toàn không có đủ cơ sở để thuyết phục những người lớn đã từng lăn lộn mưu sinh cả nửa đời người.
Khi bạn chưa thể chứng minh được mình có một lộ trình thực tế để tự nuôi sống bản thân, việc bố mẹ lo lắng và can thiệp sâu vào quyết định của bạn là một phản ứng hoàn toàn tự nhiên của lòng yêu thương nhưng thiếu đi sự thấu hiểu thế giới mới.
Muốn được tự quyết hãy chứng minh mình đã đủ lớn để chịu trách nhiệm
Nếu bạn muốn bố mẹ tôn trọng quyết định của mình, bạn không thể tiếp tục cư xử như một đứa trẻ đòi kẹo. Bạn không thể một mặt đòi bố mẹ chu cấp tiền ăn học suốt bốn năm, nhưng mặt khác lại vùng vằng trách móc rằng bố mẹ lạc hậu và không hiểu cho ước mơ của bạn.
Bố mẹ làm lụng vất vả cả đời để dành dụm từng đồng tiền cho bạn đi học. Họ không tiếc tiền bạc cho tương lai của con, nhưng họ cần một lý do chính đáng để yên tâm rằng số tiền mồ hôi nước mắt ấy không bị ném qua cửa sổ. Sự đàng hoàng của một người trẻ sắp bước vào tuổi mười tám nằm ở chỗ: Bạn phải cho bố mẹ thấy bạn đã tự tìm hiểu ngọn ngành, biết rõ ngành học ấy đào tạo những gì, ra trường làm việc ở đâu, cơ hội việc làm thực tế ra sao, và bạn sẵn sàng nỗ lực tự lập như thế nào.
“Bố mẹ lo lắng cho tương lai của bạn bằng nỗi sợ của quá khứ. Cách duy nhất để giải tỏa nỗi lo ấy là sự chân thành và tinh thần tự chịu trách nhiệm của chính bạn.”
Sự chịu trách nhiệm ở đây đòi hỏi bạn phải trả lời được ba câu hỏi lớn của bố mẹ:
- Ngành bạn chọn có nhu cầu tuyển dụng thực tế ngoài xã hội hay không?
- Bạn có năng lực thật sự và sự kiên trì để học đến cùng hay chỉ là thích theo phong trào?
- Nếu con đường này gặp khó khăn, bạn sẽ xoay xở thế nào để tự lo cho bản thân mà không làm phiền lụy đến gia đình?
Khi bạn mang đến mâm cơm một sự chuẩn bị chu đáo, có thông tin thực tế về ngành nghề, có kế hoạch học tập nghiêm túc và có sự thấu hiểu cho nỗi vất vả của cha mẹ, không khí trong gia đình sẽ thay đổi hoàn toàn. Bạn không còn là một đứa con nổi loạn bốc đồng, mà trở thành một người trẻ đang chững chạc bước vào đời.
Ba bước chuẩn bị kỹ càng trước khi ngồi lại thưa chuyện với cha mẹ
Để biến mâm cơm căng thẳng thành một buổi chia sẻ ấm áp và thấu hiểu, bạn hãy dành ra ba ngày chuẩn bị thật kỹ lưỡng theo ba bước cụ thể sau đây:
Bước 1: Tự mình làm bài tập về nhà và tìm hiểu thực tế ngành nghề. Đừng chỉ nói chung chung là con thích. Hãy dành một buổi lên các trang thông tin tuyển dụng, tìm xem các cơ quan hay công ty đang tuyển vị trí gì cho ngành nghề đó. Ghi lại vào sổ tay ba thông tin quan trọng: Các môn học chính bạn sẽ được đào tạo trên giảng đường, các kỹ năng thực tế cần có để đi làm, và mức thu nhập khởi điểm của một người mới ra trường. Nắm chắc những con số và thông tin thực tế này trong đầu sẽ giúp lời nói của bạn có sức thuyết phục hơn ngàn lời giải thích cảm tính.
Bước 2: Viết ra một trang giấy kế hoạch học tập và tự lập rõ ràng. Hãy ghi rõ mức học phí mỗi học kỳ của trường bạn muốn đăng ký và mức chi tiêu sinh hoạt cơ bản mỗi tháng. Đưa ra lời hứa cụ thể với bố mẹ: Bạn sẽ giữ vững điểm số học tập trên giảng đường, chủ động rèn luyện thêm ngoại ngữ và tin học, đồng thời tìm kiếm cơ hội làm thêm hoặc thực tập đúng chuyên môn từ năm thứ hai để tự trang trải một phần chi phí cá nhân. Một người biết tính toán đường dài và có ý thức đỡ đần gánh nặng gia đình luôn tạo ra sự an tâm rất lớn cho các bậc cha mẹ.
Bước 3: Chọn lúc cả nhà thoải mái sau bữa cơm để mở lời chân thành. Tuyệt đối đừng bao giờ đem chuyện chọn trường ra tranh cãi trong lúc cả nhà đang ăn cơm hay lúc bố mẹ đang mệt mỏi vì công việc. Hãy chọn một buổi tối cuối tuần sau bữa cơm, khi bố mẹ đang ngồi nghỉ ngơi uống nước thảnh thơi. Hãy đặt trang giấy ghi chép ngay ngắn trên bàn, ngồi xuống lễ phép và mở lời chân thành: “Con biết bố mẹ vất vả cả đời nuôi con khôn lớn và lo lắng cho tương lai của con. Con đã dành cả tuần qua để tìm hiểu rất kỹ về ngành học này, con xin phép được trình bày với bố mẹ con đường con muốn đi để bố mẹ cho con thêm lời khuyên”.