Sự êm ái độc hại khi luôn đóng vai nạn nhân của cuộc đời

20:00 tối trong một quán nước ven đường, bạn ngồi bấm ngón tay liệt kê với đứa bạn thân một danh sách dài những bất công mà mình phải chịu đựng nơi công sở: Cấp trên thiên vị và khó tính, đồng nghiệp thiếu hợp tác và hay né tránh, công ty trả lương chưa tương xứng và giao cho bạn toàn những phần việc khó nhằn. Bạn thở dài thườn thượt, kết luận rằng số phận mình quá trắc trở và cuộc đời này nợ bạn một sự công bằng.

Nhìn vẻ mặt xót xa và những cái gật đầu an ủi của bạn bè, một cảm giác êm ái ngọt ngào khẽ lan tỏa trong lồng ngực bạn. Bạn cảm thấy mình thật thanh cao, vô tội và đáng thương. Nhưng bạn không nhận ra rằng, chính sự êm ái đó là một chiếc bẫy tinh vi đang tước đoạt toàn bộ năng lực tự chủ của bạn trước cuộc đời.

Chiếc đệm êm ái của sự vô tội và những phần thưởng ngầm

Trong cuộc sống, đóng vai nạn nhân là một trong những chiếc mặt nạ quyến rũ và dễ nghiện nhất mà con người từng tạo ra. Khi bạn tự khoác lên mình chiếc áo của một kẻ bị hại, bạn lập tức nhận được một phần thưởng tâm lý vô giá: Sự vô tội tuyệt đối. Mọi sai sót, mọi thất bại, mọi sự trì trệ trong sự nghiệp của bạn bỗng nhiên có một lời giải thích hoàn hảo mà không ai có thể bắt bẻ: Đó là do hoàn cảnh khách quan, do nền kinh tế khó khăn, do gia đình không có điều kiện nâng đỡ, hoặc do những người xung quanh đối xử tệ bạc với bạn.

Chiếc đệm êm ái đó giải phóng bạn khỏi gánh nặng của trách nhiệm cá nhân. Bạn không cần phải đối mặt với cảm giác tội lỗi khi làm việc cẩu thả, không cần phải xấu hổ khi bản thân thiếu hụt kỹ năng chuyên môn, và càng không cần phải dằn vặt vì sao mình lười biếng. Mọi lỗi lầm đều thuộc về thế giới bên ngoài. Bạn được quyền ngồi yên trong sự an phận và đắm chìm trong sự thương hại ấm áp của những người xung quanh. Người ta sẽ vỗ về bạn, tha thứ cho những vụng về của bạn và dành cho bạn sự kiên nhẫn đặc biệt mà một người bình thường không có được. Sự nuông chiều đó như một dòng nước ấm ru ngủ mọi ý chí vươn lên.

Sự thương hại đó đóng vai trò như một thói quen độc hại cực kỳ nguy hiểm. Mỗi khi gặp phải một thử thách khó khăn trong công việc, thay vì nỗ lực tìm kiếm giải pháp và nâng cao năng lực bản thân, phản xạ đầu tiên của bạn là tìm kiếm một đối tượng để đổ lỗi. Bạn phàn nàn về quy trình làm việc rườm rà, bạn chỉ trích những quyết định của ban giám đốc, bạn than thở về sự thiếu chuyên nghiệp của đối tác. Bạn biến những câu chuyện kể lể về nỗi khổ sở của mình thành một công cụ giao tiếp quen thuộc để thu hút sự chú ý và tìm kiếm sự đồng cảm từ người khác. Bạn nghiện cảm giác được người khác xót xa cho hoàn cảnh của mình.

Nhưng cái giá của sự êm ái đó là một cái bẫy vô hình dần dần khép lại. Khi bạn liên tục tự nhủ rằng mình là nạn nhân bất lực của số phận, bạn đang vô tình lập trình cho tâm trí mình một niềm tin độc hại: Bạn tin rằng bản thân hoàn toàn không có khả năng thay đổi bất kỳ điều gì trong cuộc sống. Bạn tự tước đi sức mạnh hành động của chính mình.

Chiếc bẫy tự tước đoạt quyền lực và sự bất lực quen thuộc

Tại sao việc từ bỏ vai diễn nạn nhân lại khó khăn đến như vậy đối với nhiều người trẻ khi bước vào đời? Để thấu tỏ nguyên nhân sâu xa của sự dùng dằng này, tụi mình cần can đảm nhìn vào những tổn thương thơ ấu và sự bất lực quen thuộc được nuôi dưỡng qua năm tháng.

Thói quen đóng vai nạn nhân thực ra không bắt đầu từ văn phòng công sở này. Nó bắt nguồn từ đứa trẻ chín tuổi năm xưa, mỗi lần vấp ngã hay làm vỡ đồ đạc trong nhà, chỉ cần òa khóc thật to và chỉ tay đổ lỗi cho chiếc bàn hay cho em nhỏ là ngay lập tức được người lớn chạy đến dỗ dành, bênh vực và bỏ qua mọi lỗi lầm. Ký ức về việc được tha thứ khi tỏ ra yếu đuối đã vô tình gieo vào đầu bạn một phản xạ lệch lạc: Bạn tin rằng tỏ ra đáng thương là cách nhanh nhất để trốn tránh trách nhiệm và nhận được sự bảo bọc an toàn từ thế giới xung quanh. Bạn học được cách biến nước mắt thành công cụ thao túng tình cảm người khác.

Khi lớn lên và bước chân vào môi trường làm việc sòng phẳng của người trưởng thành, bạn vẫn vô thức áp dụng lại chiến thuật cũ kỹ đó của tuổi thơ. Bạn nghĩ rằng chỉ cần mình kể lể nỗi khổ tâm, người khác sẽ tự động nhường nhịn và gánh vác phần việc nặng thay cho bạn. Nhưng thương trường không phải là gia đình, và đồng nghiệp không phải là cha mẹ để sẵn sàng nuông chiều những cảm xúc bế tắc của bạn. Sự than vãn liên tục chỉ biến bạn thành một người nặng nề mà mọi người xung quanh đều muốn né tránh và giữ khoảng cách. Không ai muốn làm việc cùng một người luôn miệng kêu ca.

Hệ quả tồi tệ nhất của chiếc bẫy tâm lý nạn nhân là bạn đã tự tay tước đoạt toàn bộ quyền lực cá nhân của chính mình. Khi bạn tin rằng nguyên nhân của mọi đau khổ đều nằm ở người khác, bạn cũng mặc nhiên thừa nhận rằng giải pháp cho cuộc đời mình phải phụ thuộc vào sự thay đổi của người khác. Bạn chờ đợi một vị sếp hoàn hảo đến khai sáng, chờ đợi một đồng nghiệp lý tưởng đến giúp đỡ, chờ đợi một cơ hội may mắn từ trên trời rơi xuống. Sự chờ đợi thụ động đó biến bạn thành một chiếc lá khô trôi dạt vô định trên dòng nước cuộc đời.

Chi phí tinh thần của sự tê liệt và cái giá của sự thụ động

Cái giá đắt nhất mà bạn phải trả cho việc đắm chìm trong vai diễn nạn nhân chính là sự tê liệt hoàn toàn về mặt năng lực hành động. Bạn giống như một người tự trói tay chân mình lại trong một căn phòng mở toang cửa rồi ngồi khóc lóc than vãn rằng mình bị giam giữ.

Bạn đánh mất cơ hội quý giá nhất của tuổi trẻ: Cơ hội được học hỏi từ những sai lầm và vấp ngã thực tế. Người làm chủ cuộc đời nhìn thấy thất bại như một dữ liệu phản hồi quý giá để điều chỉnh phương pháp và nâng cấp bản thân. Còn kẻ mang tâm lý nạn nhân chỉ nhìn thấy thất bại như một bằng chứng củng cố thêm cho định kiến rằng cuộc đời luôn bất công với mình. Trong khi bạn bè cùng trang lứa không ngừng va chạm, sửa sai và trưởng thành vượt bậc sau những cú ngã, bạn vẫn dậm chân tại chỗ ở vạch xuất phát với một tâm hồn ngập tràn sự cay cú và oán trách.

Lòng tự trọng của bạn cũng dần dần bị xói mòn theo năm tháng. Sâu thẳm bên trong, bạn biết rất rõ rằng mình đang lừa dối chính mình. Bạn cảm nhận được sự hèn nhát của bản thân khi không dám chịu trách nhiệm cho những lựa chọn của chính mình. Cảm giác bất an và tự ti ngày càng lớn dần, thôi thúc bạn phải tiếp tục tìm kiếm thêm nhiều lý do đổ lỗi mới để che đậy đi sự trống rỗng và bất lực của bản thân. Đó là một vòng xoáy đi xuống không hồi kết khiến bạn ngày càng xa rời thực tế.

Đã đến lúc bạn cần đứng thẳng lưng dậy, nhìn thẳng vào gương và dũng cảm thốt lên một sự thật mà bấy lâu nay bạn luôn trốn tránh: Bạn không phải là nạn nhân của cuộc đời này, bạn chỉ là nạn nhân của chính sự lười biếng và hèn nhát trong tâm hồn mình mà thôi. Bạn có toàn quyền thay đổi số phận của mình ngay từ giây phút này.

“Một khi bạn còn trao cho người khác quyền chịu trách nhiệm về nỗi đau của mình, bạn cũng đã tự tay trao cho họ quyền kiểm soát toàn bộ cuộc đời bạn.”

Thành thật với chính mình và bước ra khỏi chiếc bóng của sự thương hại

Để thu hồi lại quyền kiểm soát số phận và xây dựng một nội lực tự chủ mạnh mẽ, bạn hãy ngồi lại một mình và dũng cảm tự soi chiếu qua 3 câu hỏi dưới đây:

• Một là, bạn đang nhận được những phần thưởng ngầm nào từ việc đóng vai nạn nhân?
  Hãy thành thật nhìn sâu vào những lợi ích vô hình mà bạn đang âm thầm hưởng thụ: Phải chăng việc than thở giúp bạn không phải nhận những dự án khó? Phải chăng việc tỏ ra yếu đuối giúp bạn nhận được sự giúp đỡ và chú ý từ đồng nghiệp? Phải chăng việc đổ lỗi cho hoàn cảnh giúp bạn bảo vệ được sự tự ái khi bản thân kém cỏi? Khi bạn dám nhìn thẳng vào những phần thưởng ngầm đó, bạn sẽ nhận ra mình không hề ngây thơ hay vô tội như mình vẫn tưởng. Bạn chỉ đang sử dụng một chiêu trò trốn tránh vụng về để né tránh sự nỗ lực thực sự mà thôi.

• Hai là, nếu hoàn cảnh xung quanh không bao giờ thay đổi, bạn sẽ chọn làm gì tiếp theo?
  Hãy giả định một kịch bản khắc nghiệt nhất: Người sếp đó sẽ không bao giờ bớt khó tính, người đồng nghiệp đó sẽ không bao giờ nhiệt tình hơn, và công ty đó sẽ không bao giờ tăng lương đột biến cho bạn. Khi đó, bạn sẽ tiếp tục ngồi lại than vãn suốt năm năm tới để rồi lãng phí toàn bộ tuổi trẻ, hay bạn sẽ chủ động nâng cao năng lực để tìm kiếm một môi trường mới xứng đáng hơn? Khi bạn ngừng hy vọng người khác thay đổi vì mình, bạn sẽ buộc phải dồn toàn bộ tâm lực vào việc thay đổi chính bản thân mình. Đó là khoảnh khắc bạn bắt đầu trưởng thành thực sự.

• Ba là, bạn có dám nhận một trăm phần trăm trách nhiệm về hiện tại của bản thân?
  Mọi kết quả trong cuộc sống hiện tại của bạn: Từ mức thu nhập, vị trí công việc, các mối quan hệ cho đến trạng thái tinh thần, tất cả đều là kết quả của những lựa chọn do chính bạn đưa ra trong quá khứ. Không ai ép bạn phải ở lại một công việc bạn căm ghét, không ai ép bạn phải im lặng chịu đựng những điều bất công. Thay vì hỏi tại sao cuộc đời lại đối xử tệ bạc với tôi, hãy bắt đầu hỏi: Tôi đã góp phần tạo nên tình cảnh này như thế nào, và tôi có thể làm gì ngay hôm nay để xoay chuyển tình thế? Khi bạn can đảm nhận trách nhiệm trọn vẹn về cuộc đời mình, bạn sẽ tìm lại được sức mạnh tự do vô giá để kiến tạo tương lai.

---

Mời bạn cùng đọc thêm bài viết Cứ tưởng cắm đầu làm tốt là xong để học cách thiết lập ranh giới và chủ động định đoạt giá trị của bản thân.