Cứ tưởng cắm đầu làm tốt là xong

Có một câu chuyện mà hầu như ai từng đi làm vài năm cũng đều từng trải qua hoặc chứng kiến: bạn nhận một đầu việc khó nhằn, cặm cụi ngồi làm việc đến chín mười giờ đêm suốt hai tuần liền. Bạn thức trắng đêm để chuẩn bị từng con số trên bảng tính, chau chuốt từng slide thuyết trình và rà soát từng dòng tài liệu cho thật chỉn chu. Bạn tin rằng kết quả công việc sẽ tự nó chứng minh tất cả. Bạn nghĩ một cách thuần khiết rằng: “Mình làm tốt thế này, sếp có mắt tự khắc sẽ nhìn ra, cần gì phải đi khoe khoang hay nói chuyện khéo léo”.

Thế nhưng đến buổi họp tổng kết dự án vào sáng thứ hai, thực tế diễn ra như một gáo nước lạnh tạt thẳng vào mặt bạn. Một người đồng nghiệp khác, người chỉ tham gia vào một phần việc nhỏ ở những khâu cuối cùng, lại là người đứng lên trình bày dõng dạc trước ban giám đốc. Họ biết cách diễn đạt trôi chảy, biết cách dùng những câu từ thu hút và khéo léo biến thành quả của cả dự án thành dấu ấn cá nhân của riêng họ. Ban giám đốc vỗ tay khen ngợi họ nhiệt liệt. Còn bạn, người đã bỏ ra tám mươi phần trăm mồ hôi và chất xám thực tế, lại chỉ ngồi im lặng ở góc phòng họp như một cái bóng mờ nhạt.

Cảm giác lúc ấy nghẹn đắng và cay xè trong lồng ngực. Bạn vừa tức giận kẻ nhận vơ công sức, vừa thất vọng về cấp trên, và rồi nhanh chóng rơi vào trạng thái chán nản cùng cực. Bạn tự nhủ rằng môi trường công sở này quá bất công, toàn những kẻ mồm mép đỡ chân tay, và bạn thề rằng từ nay mình sẽ thu mình lại, chỉ làm đúng phận sự rồi về, không hơi đâu mà cống hiến hết lòng nữa.

Thế nhưng, nếu chỉ dừng lại ở sự ấm ức và trách móc hoàn cảnh, bạn sẽ mãi mãi là người chịu thiệt trong suốt chặng đường sự nghiệp ba mươi năm phía trước. Nơi làm việc không phải là phòng thi đại học, nơi bài thi của bạn được chấm điểm bằng máy và điểm số tự động hiện lên bảng vàng. Đi làm là câu chuyện tương tác giữa người với người. Đã đến lúc chúng ta cần gỡ bỏ sự ngây thơ của mình, nhìn thẳng vào cách thức vận hành thực tế của một tổ chức để học cách bảo vệ thành quả của bản thân một cách đàng hoàng và đường hoàng nhất.

Cơn ấm ức của người chỉ biết làm việc thầm lặng

Tại sao những người chăm chỉ, có năng lực chuyên môn tốt lại thường hay rơi vào cái bẫy ấm ức nơi công sở? Nguồn gốc sâu xa thường bắt nguồn từ quán tính tâm lý hình thành suốt mười hai năm phổ thông và bốn năm đại học. Trong trường học, luật chơi rất thẳng thắn và rành mạch: bạn chỉ cần học chăm chỉ, làm đúng đáp án trong đề kiểm tra, thầy cô sẽ cho bạn mười điểm. Không ai cần biết bạn hòa đồng với bạn bè ra sao, không ai quan tâm bạn có biết cách nói chuyện hay không, điểm số thuần túy là kết quả của nỗ lực cá nhân độc lập.

Khi bước chân vào công ty, nhiều bạn trẻ vô tình đem trọn vẹn tư duy học sinh đó vào thương trường. Bạn tự xây dựng cho mình một góc an toàn, tự nhủ rằng mình chỉ làm việc chuyên môn, không muốn dính líu đến bất kỳ mối quan hệ hay câu chuyện hành lang nào. Bạn xem việc giao tiếp, báo cáo hay xây dựng quan hệ với đồng nghiệp là những việc phụ phiền phức, thậm chí coi đó là thói nịnh bợ luồn cúi đáng khinh thường.

Thế nhưng, doanh nghiệp là một tập thể phối hợp, không phải là một chuỗi các cá nhân làm việc tách rời. Một người quản lý cấp trung hoặc một giám đốc bộ phận phải gánh trên vai hàng trăm mối lo: từ doanh số, dòng tiền, áp lực của ban giám đốc đến hàng tá sự cố phát sinh mỗi ngày. Họ không thể nào đứng sau lưng bạn tám tiếng một ngày để quan sát xem bạn gõ bàn phím chăm chỉ thế nào. Nếu bạn không biết cách đưa thông tin ra ngoài, không biết cách tóm tắt giá trị việc mình làm để người khác hiểu được, thì đối với tổ chức, công việc đó coi như chưa từng tồn tại.

Sai lầm lớn nhất của người chỉ biết cắm đầu làm là nhầm lẫn giữa sự khiêm nhường và sự thụ động. Khiêm nhường là khi bạn không tự phụ về bản thân, sẵn sàng học hỏi người khác nhưng vẫn tự tin trình bày rõ ràng những gì mình đã làm được. Còn thụ động là khi bạn cắn răng chịu đựng, mong đợi người khác có khả năng đọc được suy nghĩ của mình, rồi khi họ không hiểu thì bạn lại quay sang oán trách họ thiếu công bằng.

Sự im lặng nơi công sở không biến bạn thành một vị thánh thanh cao, mà chỉ biến bạn thành một nhân sự mờ nhạt và dễ bị thay thế nhất mỗi khi công ty có biến động.

Năm thứ quyền lực ngầm mà trường học chưa từng dạy bạn

Để không còn cảm thấy ấm ức hay sợ hãi môi trường làm việc, tụi mình cần hiểu rằng trong bất kỳ tập thể nào cũng luôn tồn tại những dòng chảy quyền lực ngầm quyết định cách mọi người nhìn nhận và lắng nghe nhau. Có năm nguồn sức mạnh thực tế giúp một người có chỗ đứng vững vàng trong tổ chức. Nếu bạn chỉ bấu víu vào một nguồn duy nhất, bạn sẽ luôn là người chịu thiệt thòi.

Nguồn quyền lực thứ nhất là quyền lực tay nghề. Đây là năng lực giải quyết các bài toán chuyên môn khó nhằn mà ít ai trong công ty làm được. Khi hệ thống vận hành gặp sự cố nghẽn mạng hoặc một file dữ liệu tài chính bị lỗi công thức phức tạp mà chỉ có bạn sửa được, mọi người sẽ phải tìm đến bạn. Đây là nền tảng sống còn của một người mới đi làm. Nhưng hãy nhớ rằng, quyền lực tay nghề chỉ phát huy tác dụng bảo vệ bạn khi bạn biết dùng nó để giải quyết các nút thắt lớn của công ty, chứ không phải là sự chăm chỉ làm những việc lặt vặt ai cũng làm được.

Nguồn quyền lực thứ hai là quyền lực uy tín và nhân cách. Đây là thứ quyền lực mềm đến từ sự đàng hoàng trong cách sống của bạn. Một người luôn giữ đúng lời hứa, làm việc sòng phẳng, không bao giờ nói xấu sau lưng đồng nghiệp và luôn sẵn sàng nhận lỗi khi làm sai sẽ tạo ra một lực hút tin cậy rất lớn. Đồng nghiệp xung quanh thích làm việc cùng bạn vì họ cảm thấy an toàn và an tâm. Thứ quyền lực này không một chức danh hay tiền bạc nào có thể mua được.

Nguồn quyền lực thứ ba là quyền lực kết nối. Trong công ty, có những người tuy chức vụ không cao nhưng công việc qua tay họ lại chạy rất êm. Lý do là họ có mối quan hệ tốt với nhiều phòng ban. Họ biết bạn kế toán nào phụ trách duyệt chi nhanh, biết anh kỹ thuật nào sẵn sàng hỗ trợ sửa máy ngoài giờ, biết chị nhân sự nào nắm rõ các quy định đào tạo. Khả năng bắc cầu nối giữa các nhóm người khác nhau chính là một loại vốn quý giúp công việc trôi chảy mà không bị nghẽn lại ở các thủ tục giấy tờ.

Nguồn quyền lực thứ tư là quyền lực thông tin. Đi làm không chỉ là cắm mặt vào màn hình, mà là phải ngẩng đầu lên để quan sát bức tranh chung. Người có quyền lực thông tin là người hiểu được chiến lược kinh doanh của công ty trong quý tới là gì, biết sếp đang chịu áp lực lớn nhất về điều gì, và biết thị trường đang biến động ra sao. Khi nắm được bối cảnh, bạn sẽ biết cách ưu tiên làm những việc thực sự quan trọng và có giá trị cao, thay vì cắm đầu làm những việc sắp bị đào thải.

Nguồn quyền lực thứ năm là quyền lực chức danh. Đây là thẩm quyền chính thức gắn liền với vị trí trưởng nhóm, trưởng phòng hay giám đốc được ghi trên danh thiếp. Nhiều người trẻ thường nghĩ rằng phải có chức danh thì mới có tiếng nói. Nhưng trong thực tế, nếu bạn chưa tích lũy được bốn nguồn quyền lực phía trước, thì một chiếc ghế chức danh cũng chỉ là một cái vỏ rỗng và sẽ sớm bị người khác cô lập.

Đừng xem quan hệ công sở là trò chơi bẩn thỉu

Nhiều người trẻ có xu hướng phân cực suy nghĩ một cách tiêu cực: họ nghĩ rằng trong công sở chỉ có hai con đường, hoặc là làm người chính trực cắm đầu làm việc rồi chịu thiệt, hoặc là biến thành kẻ mưu mẹo, nịnh bợ để thăng tiến. Cách nhìn nhận này rất ấu trĩ và khiến bạn tự tước đi cơ hội phát triển của chính mình.

Thực tế công sở không đen tối như phim ảnh cung đấu, nhưng cũng không màu hồng như giảng đường đại học. Bản chất của một doanh nghiệp là một tập hợp những con người khác nhau về tính cách, độ tuổi và mục tiêu cùng phối hợp để tạo ra lợi nhuận. Khi nguồn lực của công ty có hạn, từ ngân sách dự án, cơ hội thăng tiến đến tiền thưởng cuối năm, thì việc các cá nhân và phòng ban tìm cách tạo ảnh hưởng để bảo vệ lợi ích của nhóm mình là một phản xạ hoàn toàn tự nhiên.

Điều quan trọng là bạn phải phân biệt được giữa hai thứ: sự mưu mẹo vụ lợi và sự khôn ngoan đàng hoàng.

Sự mưu mẹo vụ lợi là khi một người tìm cách hạ bệ đồng nghiệp, tung tin đồn vô căn cứ sau lưng, chia bè kết phái và cướp đoạt công sức của người khác để làm đẹp cho bản thân. Đây là lối sống ngắn hạn và độc hại. Những người này có thể đi nhanh trong vài tháng đầu, nhưng khi công ty bước vào giai đoạn khó khăn cần kết quả thật, chiếc mặt nạ của họ sẽ rơi xuống và họ sẽ bị đào thải rất nhanh.

Ngược lại, sự khôn ngoan đàng hoàng là khi bạn hiểu luật chơi của tổ chức nhưng chọn chơi một cách chính trực. Bạn biết cách nói lên tiếng nói của mình, biết cách trình bày thành quả để cấp trên ghi nhận, biết cách chủ động hỗ trợ đồng nghiệp để cùng nhau hoàn thành việc lớn, và biết cách từ chối những yêu cầu vô lý. Bạn không hại ai, nhưng bạn cũng không để bất kỳ ai giẫm đạp lên công sức của mình. Đó không phải là thực dụng, mà là sự trưởng thành thực sự của một người đi làm chuyên nghiệp.

Bốn bước bảo vệ mình để không còn chịu thiệt

Để không còn phải ngậm ngùi nhìn người khác nhận vơ công sức của mình, bạn cần tập cho mình bốn thói quen làm việc có tính tự bảo vệ rất cao dưới đây:

Bước một, luôn lưu vết công việc bằng chữ viết sau các cuộc trao đổi miệng. Những câu hứa hẹn hay phân công bâng quơ nơi hành lang, bàn ăn trưa là nơi dễ phát sinh rủi ro nhất. Mỗi khi sếp giao cho bạn một đầu việc mới hoặc khi thống nhất phân chia công việc với đồng nghiệp trong cuộc họp, hãy dành ra ba phút để gửi một tin nhắn hoặc email ngắn: “Dạ em xin phép tóm tắt lại nội dung cuộc họp sáng nay: Phần việc này em sẽ phụ trách hoàn thành trước năm giờ chiều thứ sáu với các tiêu chí cụ thể như sau…”. Dòng chữ viết này là bằng chứng thép bảo vệ bạn. Khi có ai đó muốn đổ lỗi hay thay đổi yêu cầu giữa chừng, bạn luôn có dữ liệu rõ ràng để chứng minh mình đã làm đúng cam kết.

Bước hai, chủ động đưa thành quả công việc ra ánh sáng đúng lúc. Đừng bao giờ có tâm lý đợi sếp tự hỏi mới báo cáo. Trong quá trình làm việc, hãy chủ động cập nhật tiến độ ở các mốc quan trọng, ví dụ như khi hoàn thành ba mươi phần trăm khung sườn hoặc khi đạt được một cột mốc số liệu tốt. Khi trình bày kết quả trước tập thể, hãy tự tin nói về những đóng góp cụ thể của mình, nhưng đừng quên hào phóng nhắc tên và cảm ơn sự phối hợp của các bạn đồng nghiệp khác. Một người vừa làm được việc, vừa biết chia sẻ sự công nhận cho đồng đội sẽ luôn nhận được sự tôn trọng và ủng hộ từ mọi người xung quanh, đồng thời triệt tiêu hoàn toàn ý định cướp công của những kẻ khác.

Bước ba, giúp đỡ đồng nghiệp việc nhỏ từ trước khi mình cần họ giúp. Mối quan hệ nơi công sở được xây dựng từ những tương tác rất bình dị mỗi ngày. Nếu bạn thấy bạn kế toán đang bù đầu chia hóa đơn, bạn có thể chủ động hỏi xem có cần giúp đỡ một tay không. Nếu bạn thấy đồng nghiệp phòng thiết kế cần số liệu gấp, hãy hỗ trợ họ thật nhanh. Khi bạn tạo ra giá trị cho người khác trước, bạn đã gửi vào tài khoản niềm tin của họ một khoản tích lũy. Về sau, khi dự án của bạn cần họ xác nhận gấp hoặc cần họ hỗ trợ, họ sẽ làm việc với bạn bằng sự nhiệt tình cao nhất mà không bao giờ hạch sách.

Bước tư, giữ vững thế độc lập chuyên môn và nói không với các nhóm nói xấu sau lưng. Nơi làm việc nào cũng có những nhóm chat kín tụ tập để than phiền về sếp hay bới móc sai sót của người khác. Tham gia vào đó có thể giúp bạn giải tỏa cảm xúc tức thời, nhưng cái giá phải trả là uy tín cá nhân của bạn sẽ bị kéo xuống đáy. Khi có người kéo bạn vào những câu chuyện độc hại đó, hãy giữ thái độ trung lập lịch thiệp, mỉm cười nhẹ nhàng rồi chuyển chủ đề hoặc quay về bàn làm việc. Hãy để mọi người trong công ty hiểu rằng: bạn là người tập trung vào công việc thật, sòng phẳng, tôn trọng đồng nghiệp và tuyệt đối không bao giờ là nguồn phát tán những điều độc hại.

Đi làm là một hành trình dài để rèn giũa bản lĩnh sống. Đừng để sự ngây thơ biến bạn thành người cam chịu, nhưng cũng đừng để những mặt trái biến bạn thành kẻ toan tính nhỏ nhen. Giữ đôi tay làm việc thật chắc, giữ cái đầu thật tỉnh táo và giữ một trái tim đàng hoàng là cách tốt nhất để bạn vững bước và tự hào về sự nghiệp của chính mình.

Mời bạn cùng đọc thêm bài phản tư Thấy sếp quyết định sai nhưng không can ngăn để soi chiếu những phản xạ sợ hãi ngầm và học cách nói lên quan điểm của mình một cách đàng hoàng.