Nỗi sợ ngày nhận bằng tốt nghiệp khi chẳng biết ngày mai đi về đâu

Tiếng nhạc bài ca tốt nghiệp vang lên rộn rã khắp hội trường lớn của trường đại học trong một buổi sáng mùa hè rực nắng. Pháo hoa giấy bay rợp trời, hàng ngàn cử nhân trong bộ áo thụng chỉnh tề hò reo ném mũ lên không trung để ghi lại khoảnh khắc trọng đại của đời người. Cha mẹ bạn từ quê bắt xe đò lên từ sáng sớm, rạng rỡ ôm bó hoa tươi thắm chụp ảnh cùng bạn, đôi mắt lấp lánh niềm tự hào khi nhìn thấy con mình chính thức cầm trên tay tấm bằng cử nhân loại giỏi.

Bạn nở nụ cười thật tươi trước ống kính máy ảnh, nhưng ngay khi tiếng vỗ tay lắng xuống và mọi người tản ra, một cơn lạnh buốt kỳ lạ bỗng chầm chậm lan khắp cơ thể bạn. Dưới lớp áo cử nhân lộng lẫy, hai bàn tay bạn đang run rẩy siết chặt cuốn sổ bằng bọc nhung đỏ thẫm. Trong lồng ngực bạn không có niềm vui sướng hay cảm giác tự do như bạn từng hằng mơ ước suốt 4 năm qua. Thứ duy nhất đang ngập tràn tâm trí bạn lúc này là một sự trống rỗng đến cùng cực và một nỗi sợ hãi hoang mang tột độ.

Lễ tốt nghiệp kết thúc cũng là lúc bạn phải trả lại chiếc áo thụng cho trường. Ngày mai thức dậy, bạn không còn là sinh viên nữa. Bạn không còn ký túc xá để ở, không còn tiền trợ cấp sinh hoạt của bố mẹ gửi lên mỗi tháng, và quan trọng hơn hết, bạn không còn danh xưng sinh viên để bao biện cho sự vụng về và lúng túng của mình. Hợp đồng thuê phòng trọ chỉ còn đúng một tuần nữa là hết hạn, trong khi hơn 30 bộ hồ sơ xin việc bạn rải khắp các công ty trong 2 tháng qua vẫn hoàn toàn bặt vô âm tín. Bạn đứng bơ vơ giữa sân trường đông đúc, nhìn dòng người hối hả qua lại mà tự hỏi trong nghẹn ngào: Ngày mai thức dậy, mình biết đi về đâu giữa thành phố xa lạ này?

Tiếng pháo hoa rực rỡ trên lễ đường và cảm giác chới với của người mất điểm tựa

Cú sốc ra trường hay còn gọi là cuộc khủng hoảng danh tính sau tốt nghiệp là một trải nghiệm tâm lý đau đớn mà hầu như bất kỳ người trẻ nào cũng phải trải qua nhưng rất ít người dám lên tiếng thừa nhận. Xã hội và truyền thông luôn vẽ nên ngày tốt nghiệp như một cái kết viên mãn đầy màu hồng, một bệ phóng rực rỡ để bạn sải cánh bay vào tương lai thành đạt. Nhưng đối với người trong cuộc, ngày tốt nghiệp thực chất giống như khoảnh khắc bạn bị đẩy ra khỏi một chiếc máy bay đang bay giữa bầu trời mà không hề được trang bị sẵn một chiếc dù an toàn.

Suốt 16 năm liên tục ngồi trên ghế nhà trường, từ lớp một cho đến năm cuối đại học, cuộc đời của bạn được lập trình sẵn trong một đường ray vô cùng rõ ràng và an toàn. Bạn luôn biết chính xác mình phải làm gì: Tháng chín khai giảng, tháng mười hai thi học kỳ một, tháng năm thi học kỳ hai và tháng bảy được nghỉ hè. Bạn có thầy cô chỉ đường dẫn lối, có bạn bè cùng trang lứa đồng hành, và thước đo giá trị duy nhất của bạn chỉ đơn giản là những con điểm số trên bảng điểm. Bạn chỉ cần cặm cụi học bài, hoàn thành các tín chỉ là chắc chắn được lên lớp.

Thế nhưng khi bước qua cánh cổng đại học, đường ray định sẵn đó bỗng chốc đứt gãy hoàn toàn. Không còn chuông báo vào lớp, không còn đề cương ôn tập, và cũng không còn ai đến kiểm tra xem hôm nay bạn làm được những gì. Bạn bị ném vào một thế giới mở mênh mông, nơi có hàng ngàn ngã rẽ nhưng không có bất kỳ tấm biển chỉ dẫn nào. Sự mất mát đột ngột của một khuôn mẫu chỉ đường quen thuộc khiến bạn rơi vào trạng thái rơi tự do, chới với tìm kiếm một điểm tựa nhưng xung quanh chỉ là khoảng không vô định.

Cú sốc chuyển giao danh tính và chiếc bẫy an toàn của bốn năm đại học

Tại sao ngày nhận bằng tốt nghiệp vốn là một ngày vui lại trở thành một ngày tang lễ của sự tự tin đối với nhiều bạn trẻ? Để thấu hiểu cơn hoảng loạn này, tụi mình nên nhìn sâu vào sự chuyển giao đột ngột từ học trò sang người lớn.

Cơn hoảng loạn khi phải tự mình bước đi thực ra không bắt đầu từ ngày bạn nhận bằng tốt nghiệp. Nó bắt nguồn từ đứa trẻ sáu tuổi năm xưa trong ngày đầu tiên vào lớp một, từng khóc thét bám chặt lấy vạt áo mẹ trước cổng trường vì sợ hãi thế giới xa lạ và tin rằng nếu buông tay mẹ ra, mình sẽ hoàn toàn bơ vơ lạc lõng. Nỗi sợ bị tách rời khỏi vòng tay bảo bọc quen thuộc thuở nhỏ đã khiến bạn hình thành một tâm lý bám víu vào danh xưng học trò. Suốt 4 năm đại học, bạn mượn danh nghĩa sinh viên như một chiếc khiên an toàn để trì hoãn việc phải đối mặt với thực tế mưu sinh trần trụi ngoài đời.

Chính vì quá ỷ lại vào chiếc khiên đó, bạn rơi vào chiếc bẫy tự mãn của môi trường giảng đường. Bạn nghĩ rằng chỉ cần mình đạt điểm trung bình tích lũy xuất sắc, chỉ cần mình cầm trên tay tấm bằng đỏ là các doanh nghiệp sẽ trải thảm đỏ đón rước bạn. Bạn không chuẩn bị tâm lý cho sự từ chối, bạn không rèn luyện sự cọ xát với thương trường sòng phẳng. Khi bước ra phỏng vấn thực tế, nhìn thấy những yêu cầu khắt khe về kỹ năng giải quyết vấn đề, về áp lực doanh số và sự cạnh tranh khốc liệt giữa hàng ngàn ứng viên, tấm bằng đại học bỗng chốc trở nên mỏng manh như một tờ giấy lộn. Bạn nhận ra những lý thuyết trong sách vở không giúp bạn kiếm ra tiền nuôi sống bản thân, và cảm giác vỡ mộng đó giáng một đòn chí mạng vào lòng tự trọng của bạn.

Chi phí tinh thần khi để sự hoang mang làm tê liệt năng lực hành động

Điều nguy hiểm nhất của cuộc khủng hoảng sau tốt nghiệp không phải là việc bạn chưa tìm được việc làm ngay lập tức, mà là việc bạn để cho nỗi sợ hãi làm tê liệt hoàn toàn ý chí và khả năng hành động của mình.

Khi rơi vào bế tắc, phản xạ tự nhiên của nhiều bạn trẻ là co mình lại trong sự trốn chạy. Bạn nhốt mình trong bốn bức tường phòng trọ, trùm chăn ngủ vùi từ sáng đến chiều để trốn tránh thực tại. Bạn không dám mở mạng xã hội vì sợ nhìn thấy cảnh bạn bè khoe nhận được việc làm ở các tập đoàn lớn, khoe tháng lương đầu tiên hay những chuyến công tác nước ngoài. Mỗi câu hỏi thăm vô tình của người thân ở quê: “Dạo này đi làm ở đâu rồi con?” đều như một mũi dao cứa vào lòng tự ái của bạn, khiến bạn cảm thấy mình là một kẻ thất bại vô dụng và bất hiếu.

Càng trốn tránh lâu, khoảng trống trong hồ sơ xin việc của bạn càng kéo dài, và sự tự tin của bạn càng bị mòn mỏi dần. Bạn bắt đầu nghi ngờ mọi giá trị của bản thân, từ năng lực chuyên môn cho đến trí thông minh của mình. Bạn rơi vào cái bẫy của sự cầu toàn tiêu cực: Việc nhỏ thì chê không thèm làm vì sợ mất giá tấm bằng đại học, việc lớn thì không đủ năng lực để với tới. Bạn mắc kẹt ở lưng chừng trời, để mặc những ngày tháng thanh xuân quý giá nhất trôi qua trong sự dằn vặt, thở dài và lo âu vô nghĩa.

“Tốt nghiệp không phải là điểm đích của sự thành công, mà là ngày bạn được trả lại sự tự do nguyên bản để bắt đầu viết nên câu chuyện thực sự của đời mình bằng những bước đi khiêm nhường nhất.”

Ba câu hỏi tự soi và bài tập đón nhận những bước chân nhỏ bé đầu đời

Gnolirt muốn nhắn nhủ với bạn rằng: Hoang mang sau tốt nghiệp là một điều hoàn toàn bình thường. Mọi người trưởng thành đã ổn định sự nghiệp ngoài kia đều từng có những ngày tháng đứng chôn chân giữa ngã ba đường như bạn hôm nay. Đừng vội vàng phán xét hay tự trừng phạt bản thân.

Đêm nay, khi gấp lại bộ áo cử nhân và cất tấm bằng tốt nghiệp vào một góc ngăn nắp, hãy ngồi lại bên chiếc bàn nhỏ của căn phòng trọ, thắp lên một ngọn nến ấm áp và dành 15 phút chân thành tâm sự với chính mình qua 3 câu hỏi trước khi ngủ:

• Một là, bạn đang thực sự bất tài hay chỉ đang trải qua giai đoạn chuyển tiếp danh tính tự nhiên của đời người?
  Hãy tỉnh táo phân định: Việc chưa có việc làm ngay sau khi ra trường chỉ phản ánh thị trường lao động đang có sự lệch pha tạm thời với kỹ năng của bạn, chứ không hề chứng minh bạn là kẻ vô dụng. Bạn có dám nhìn nhận sự bỡ ngỡ này như một học phần thực tế bắt buộc mà trường đại học chưa từng dạy cho bạn?

• Hai là, bạn có sẵn sàng buông bỏ sự hào nhoáng của tấm bằng đỏ để bắt đầu từ một công việc khiêm nhường đầu tiên?
  Dám cởi bỏ chiếc áo sĩ diện của danh xưng cử nhân, bạn có sẵn sàng nhận một công việc trợ lý, nhân viên phục vụ hay một vị trí học việc mức lương khiêm tốn để tự nuôi sống bản thân trước tiên? Thực tế là không có công việc lao động lương thiện nào là thấp kém, chỉ có sự lười biếng và kiêu ngạo mới làm bạn thụt lùi.

• Ba là, bạn có đủ kiên nhẫn để cho phép bản thân được học việc và tích lũy kinh nghiệm trong 12 tháng tới?
  Đời người là một cuộc đua đường dài 40 năm chứ không phải một cuộc chạy nước rút 100 mét. Bạn có đủ bao dung để cho bản thân một năm đầu đời được phép vụng về, được phép thử sai và tích lũy từng kỹ năng thực tế nhỏ nhất mà không tự so sánh mình với bất kỳ ai?

Khế ước trước khi ngủ: “Đêm nay, tôi xin phép được buông bỏ kỳ vọng phải thành công ngay lập tức. Tôi đón nhận sự bỡ ngỡ của ngày đầu bước vào đời như một món quà của sự trưởng thành. Tôi cho phép mình được bắt đầu từ những bước chân nhỏ bé nhất, làm việc chăm chỉ, sống đàng hoàng và kiên định đi theo nhịp độ của riêng tôi”.

---

Mời bạn cùng đọc thêm bài viết Cách nhận biết và thoát khỏi bẫy việc làm thêm lừa đảo để bảo vệ bản thân khi bước vào thị trường lao động để trang bị sự tỉnh táo và kỹ năng bảo vệ bản thân cần thiết.