17:45 chiều thứ sáu, bạn vừa gấp nắp máy tính chuẩn bị tan làm sau một tuần làm việc căng thẳng thì anh đồng nghiệp ngồi đối diện bước sang, nhẹ nhàng đặt lên bàn bạn một tập tài liệu dày cộp kèm nụ cười tươi: “Em mới vào quen việc nhanh đấy, tiện tay rà soát nốt đống số liệu này giúp anh nhé, thứ hai sếp cần gấp mà tối nay anh bận việc gia đình rồi.”
Bạn há miệng muốn nói lời từ chối vì tối nay có hẹn ăn tối cùng bạn thân, nhưng nhìn vào ánh mắt của người làm việc lâu năm trong công ty, lời từ chối lại nghẹn đắng nơi cổ họng. Bạn gượng gạo gật đầu nhận lời trong sự uất nghẹn, bất lực nhìn đồng nghiệp thảnh thơi xách cặp ra về trong khi bản thân phải ở lại tăng ca đến khuya.
Chiếc bẫy nể nang của lính mới và thói quen đùn việc có hệ thống
Bước chân vào một môi trường công sở mới, tâm lý chung của hầu hết người trẻ là mong muốn nhanh chóng hòa nhập và tạo dựng ấn tượng tốt đẹp trong mắt mọi người xung quanh. Bạn muốn chứng minh mình là người nhiệt tình, chăm chỉ, có tinh thần đồng đội và luôn sẵn sàng cống hiến hết mình cho tập thể. Bạn sợ bị đánh giá là kiêu căng, lười biếng hay khó gần nếu từ chối một lời đề nghị. Chính tâm lý e dè và mong muốn làm hài lòng tất cả mọi người đã vô tình biến bạn thành mục tiêu lý tưởng cho những chiếc bẫy đùn việc tinh vi nơi công sở.
Ở bất kỳ công ty nào cũng luôn tồn tại một nhóm đồng nghiệp làm việc lâu năm nhưng thiếu trách nhiệm. Họ nắm rất rõ tâm lý ngại từ chối của nhân viên mới để bắt đầu thăm dò ranh giới chịu đựng của bạn từng chút một. Ban đầu chỉ là những việc lặt vặt không tên: Nhờ in hộ tập tài liệu, nhờ đi lấy nước, nhờ nhập hộ vài dòng số liệu bảng tính với lý do đang bận chuẩn bị cho cuộc họp quan trọng. Họ luôn đi kèm những lời khen ngợi ngọt ngào như em làm việc này khéo lắm hay nhờ em anh yên tâm hẳn. Những lời tán dương bề ngoài đó khiến bạn cảm thấy mình có giá trị và vui vẻ gánh vác việc hộ.
Khi thấy bạn luôn vui vẻ nhận lời mà không hề phản kháng, việc nhờ vả nhanh chóng biến thành sự đùn việc có hệ thống. Những đầu việc nhàm chán, tốn thời gian nhưng không mang lại chút giá trị thành tích nào dần dần được chuyển hết sang bàn làm việc của bạn. Đến khi có kết quả tốt, họ sẽ là người đứng lên nhận công trước mặt cấp trên. Nhưng nếu xảy ra bất kỳ sai sót nào trong quá trình thực hiện, bạn sẽ là người đầu tiên bị mang ra làm bia đỡ đạn với lý do nhân viên mới làm việc còn non nớt và thiếu cẩn trọng. Bạn bỗng nhiên trở thành người chịu trận cho sự cẩu thả của người khác.
Bạn rơi vào tình cảnh kiệt sức triền miên cả về thể xác lẫn tinh thần. Ban ngày bạn phải cắm đầu làm hộ việc của người khác, ban đêm bạn phải thức trắng để hoàn thành những đầu việc chính thức của bản thân. Sự bất công đó biến nhiệt huyết công việc ban đầu của bạn thành nỗi uất ức và chán nản tột cùng mỗi sáng bước chân vào văn phòng làm việc.
Chiếc bẫy cả nể và nỗi sợ bị tẩy chay nơi công sở
Tại sao dù biết rõ mình đang bị lợi dụng và đối xử bất công, hầu hết nhân viên mới lại không dám cất lời từ chối? Để tháo gỡ sự bế tắc này, tụi mình cần nhìn thẳng vào chiếc bẫy cả nể và nỗi sợ hãi cô lập ăn sâu vào tâm trí người trẻ.
Khi mới đi làm, nỗi sợ lớn nhất của bạn là sợ làm mất lòng những người đi trước trong phòng ban. Bạn lo sợ rằng nếu mình từ chối một lời nhờ vả, người đó sẽ bực bội, khó chịu và bắt đầu cô lập bạn trong các hoạt động chung của tập thể. Bạn sợ họ sẽ nói xấu bạn sau lưng trong những giờ ăn trưa, đâm sau lưng bạn trong các kỳ đánh giá nhân sự hoặc gây khó dễ cho bạn mỗi khi bạn cần họ hỗ trợ ký duyệt giấy tờ thủ tục. Nỗi sợ hãi mơ hồ về sự trả thù ngầm nơi công sở khiến bạn chọn giải pháp an toàn trong ngắn hạn: Nhắm mắt nhận việc để đổi lấy sự êm ấm bề ngoài dẫu lòng ngập tràn sự phẫn uất.
Thói quen cắn răng nhận việc không tên của người khác thực ra không bắt đầu từ ngày bạn bước chân vào văn phòng này. Nó bắt nguồn từ đứa trẻ mười hai tuổi năm xưa, luôn cố gắng làm vừa lòng tất cả bạn bè trong lớp, sẵn sàng cho bạn mượn tập chép bài và làm trực nhật thay người khác chỉ vì nơm nớp sợ bị tẩy chay hay xem là đứa khó gần. Ký ức về việc phải luôn dễ dãi để được chấp nhận đã hình thành nên một niềm tin sai lệch: Bạn tin rằng giá trị của bản thân chỉ được công nhận khi bạn luôn hữu ích và phục vụ cho nhu cầu của người khác. Niềm tin độc hại đó biến bạn thành một người luôn nhận thiệt thòi về mình trong mọi mối quan hệ xã hội.
Nhưng thực tế công sở lại vận hành theo một quy luật vô cùng sòng phẳng: Một người không biết tôn trọng thời gian và ranh giới của chính mình thì không bao giờ nhận được sự tôn trọng từ đồng nghiệp xung quanh. Khi bạn luôn gật đầu trước mọi đòi hỏi vô lý, người khác sẽ xem sự giúp đỡ của bạn là điều hiển nhiên. Bạn không trở thành người được yêu quý, mà bạn chỉ trở thành một công cụ tiện lợi để người khác tùy tiện lợi dụng mà thôi.
Tư duy giá trị sòng phẳng và nghệ thuật bảo vệ năng suất cá nhân
Đã đến lúc bạn cần thức tỉnh và nhìn nhận môi trường làm việc bằng một góc nhìn chuyên nghiệp và sòng phẳng. Công ty trả lương cho bạn để bạn hoàn thành các mục tiêu công việc được giao trong hợp đồng, chứ không trả tiền để bạn làm trợ lý việc vặt cho các đồng nghiệp khác. Bản hợp đồng lao động chính là thước đo duy nhất quy định trách nhiệm và nghĩa vụ của bạn tại nơi làm việc.
Năng lực quan trọng nhất của một người đi làm chuyên nghiệp không phải là khả năng làm hài lòng tất cả mọi người, mà là năng lực hoàn thành xuất sắc những cam kết công việc chính yếu mang lại giá trị thật cho tổ chức. Khi bạn ôm đồm việc của người khác khiến công việc chính của mình bị chậm trễ hoặc sai sót, người phải chịu trách nhiệm trước cấp trên chính là bạn. Không một người quản lý sáng suốt nào đánh giá cao một nhân viên luôn nhiệt tình giúp đỡ việc vặt nhưng lại trễ hạn báo cáo quan trọng hoặc làm việc thiếu chính xác.
Thiết lập ranh giới công việc không đồng nghĩa với việc bạn trở nên ích kỷ hay từ chối tinh thần hỗ trợ đồng đội. Hỗ trợ đồng đội thực sự là khi cả nhóm cùng chung tay giải quyết một dự án khẩn cấp vì mục tiêu chung của tổ chức, chứ không phải là việc bạn gánh vác trách nhiệm cá nhân thay cho sự lười biếng hay vô trách nhiệm của người khác. Một lời từ chối rõ ràng, lịch sự và có cơ sở chính là minh chứng cho thấy bạn là người có trách nhiệm với công việc và biết quý trọng thời gian của bản thân.
Khi bạn dám đặt ra ranh giới làm việc rõ ràng, đồng nghiệp sẽ bắt đầu nhìn nhận bạn với một ánh mắt hoàn toàn khác: Họ hiểu rằng bạn là người có nguyên tắc làm việc nghiêm túc, không thể tùy tiện đùn đẩy và phải tôn trọng không gian làm việc của bạn. Đó mới chính là nền tảng vững chắc nhất để xây dựng các mối quan hệ đồng nghiệp lành mạnh và bền lâu trong suốt sự nghiệp.
“Sự tôn trọng nơi công sở không đến từ việc bạn luôn gật đầu trước mọi yêu cầu, mà đến từ năng lực hoàn thành xuất sắc những cam kết chính yếu của chính mình.”
Ba bước từ chối khéo léo để bảo vệ ranh giới mà không mất lòng
Để chặn đứng tình trạng đùn việc một cách văn minh mà vẫn giữ được sự hòa nhã với đồng nghiệp, bạn hãy áp dụng ngay quy trình từ chối 3 bước dưới đây bằng những công cụ có sẵn trong tay:
-
Bước 1: Trì hoãn phản xạ gật đầu bằng khoảng dừng ba phút.
Khi đồng nghiệp bước sang bàn nhờ vả việc đột xuất, tuyệt đối không gật đầu đồng ý ngay lập tức. Hãy hít một hơi sâu và sử dụng một câu nói trung tính: “Em đang dở tay xử lý việc này một chút, anh để tài liệu đó em xem lại lịch làm việc rồi báo lại anh sau ba phút nhé.” Khoảng dừng ngắn này sẽ giúp bạn ngắt dòng cảm xúc cả nể, lấy lại sự bình tĩnh để nhìn vào cuốn sổ tay công việc, đánh giá xem đầu việc này có thuộc trách nhiệm của mình không và bản thân có thực sự còn thời gian trống hay không. -
Bước 2: Từ chối bằng cách đưa người quản lý vào bài toán ưu tiên.
Đây là kỹ thuật từ chối ngoại giao hiệu quả nhất giúp bạn không phải đối đầu trực diện với đồng nghiệp. Hãy mở cuốn sổ tay hoặc màn hình máy tính chỉ rõ các đầu việc sếp giao và nói một cách chân thành: “Hiện tại em đang phải ưu tiên hoàn thành bản báo cáo số liệu này cho sếp trước 17:00 chiều nay theo chỉ đạo. Nếu em nhận thêm việc này của anh thì chắc chắn việc của sếp sẽ bị trễ hạn. Hay là anh trao đổi trước với sếp xem việc nào cần ưu tiên hơn để em tiện sắp xếp nhé.” Khi bạn gắn ranh giới công việc với chỉ đạo của người quản lý trực tiếp, người đồng nghiệp kia sẽ tự động rút lui vì không ai muốn mang sự đùn việc của mình ra trước mặt sếp. -
Bước 3: Đưa ra giải pháp hỗ trợ thay thế trong phạm vi hợp lý.
Nếu đó là một công việc thực sự cần hỗ trợ mà bạn vẫn muốn duy trì mối quan hệ tốt, hãy từ chối nhận làm hộ nhưng sẵn sàng hướng dẫn cách làm. Bạn có thể nói: “Tối nay em có việc bận không thể ngồi lại làm giúp anh được. Nhưng em có sẵn biểu mẫu chuẩn và ghi chú các bước xử lý rất rõ ràng trong thư mục chung, em gửi đường dẫn cho anh tham khảo để làm nhanh nhé, hoặc sáng mai em có thể dành 5 phút chỉ cho anh cách làm.” Bằng cách này, bạn vừa giữ vững được ranh giới thời gian của mình, vừa thể hiện được thiện chí hỗ trợ mà không biến bản thân thành người làm thay cho người khác.
Mời bạn cùng đọc thêm góc phản tư Ranh giới khi từ chối đi nhậu sau giờ làm mà không sợ bị cô lập để xây dựng bản lĩnh vững vàng nơi công sở.