Chiếc bẫy làm được chút việc tốt liền cho phép mình cay nghiệt với người khác

Buổi sáng chủ nhật, bạn vừa trở về nhà sau chuyến đi thiện nguyện phát cơm cho những người lao động nghèo khó, trong lòng ngập tràn cảm giác hân hoan vì mình vừa làm được một việc tử tế cho xã hội. Thế nhưng vừa bước chân qua bậu cửa, nhìn thấy em gái chưa kịp quét nhà và mẹ hỏi han vài câu bình thường, bạn bỗng nổi cơn giận dữ, gắt gỏng ném chùm chìa vào góc bàn và buông những lời chỉ trích rằng mọi người trong nhà sống quá ích kỷ và lười biếng.

Cơn cáu bẳn vô lý vừa bùng phát khiến bạn giật mình lạnh ngắt nơi lồng ngực. Tại sao một người vừa rơi nước mắt xót thương cho những mảnh đời bất hạnh ngoài đường lại có thể lập tức trở nên tàn nhẫn và cay nghiệt với chính những người thân ruột thịt của mình? Nỗi mâu thuẫn đó phơi bày một góc tối đáng sợ mà bạn bấy lâu nay luôn cố tình né tránh. Chiếc mặt nạ thánh thiện bỗng chốc rạn nứt trước thực tại trần trụi.

Cơn say của sự tự mãn đạo đức và chiếc vé thông hành cay nghiệt

Trong tâm lý học đời sống, có một chiếc bẫy nhận thức vô cùng phổ biến nhưng ít ai dám thừa nhận: Chiếc bẫy tự cấp phép đạo đức. Khi một người vừa hoàn thành một hành động tốt đẹp được xã hội khen ngợi, trong đầu họ sẽ tự động tích lũy một khoản điểm số vô hình. Khoản điểm số thánh thiện đó mang lại cho bạn một cảm giác vượt trội về mặt đạo đức, khiến bạn tin rằng mình đang ở một vị thế thanh cao hơn những người bình thường xung quanh. Cảm giác đó ru ngủ mọi sự cảnh giác nội tâm của bạn.

Chính cảm giác thanh cao giả tạo đó đã trở thành một chiếc vé thông hành nguy hiểm cho sự cay nghiệt. Bạn tự cho phép mình cái quyền được khắt khe, phán xét và thậm chí là xỉa xói người khác mà không hề cảm thấy cắn rứt lương tâm. Bạn tự nhủ trong đầu rằng mình là người có lòng trắc ẩn, mình vừa cống hiến cho xã hội, nên mình hoàn toàn có quyền tức giận trước những thói hư tật xấu tầm thường của người khác. Bạn biến việc tốt của bản thân thành một tấm khiên bất khả xâm phạm để che đậy cho sự thô lỗ và độc đoán của chính mình. Bạn cho rằng mình có quyền đứng trên người khác.

Hiện tượng này diễn ra hàng ngày nơi môi trường công sở và đời sống gia đình. Một nhân viên vừa thức trắng đêm hỗ trợ đồng nghiệp hoàn thành một dự án khó, sáng hôm sau bỗng trở nên hách dịch, gắt gỏng với cấp dưới và bắt bẻ từng lỗi chính tả nhỏ nhặt của người khác. Một người vừa đóng góp tiền bạc cho một quỹ cứu trợ động vật, tối về lại thản nhiên buông những lời mỉa mai cay đắng về lối sống của bạn cùng phòng. Lòng tốt vô tình biến thành một thứ tiền tệ đạo đức để bạn dùng vào việc mua chuộc sự tha thứ cho những hành vi xấu tính của bản thân.

Nhưng bi kịch lớn nhất của chiếc bẫy này là nó biến lòng tốt nguyên bản thành một thứ công cụ phục vụ cho chiếc tôi tự mãn. Bạn không làm việc thiện vì tình thương chân thật, mà bạn làm việc thiện để tích lũy sự kiêu hãnh và củng cố hình ảnh một con người hoàn hảo trong mắt chính mình. Sự tử tế bị biến tướng thành một món trang sức để khoe mẽ.

Chiếc bẫy thượng đẳng đạo đức và thói quen tích lũy điểm số thánh thiện

Tại sao làm được một việc tốt lại có thể nuôi dưỡng một sự cay nghiệt tàn nhẫn đến như vậy? Để giải mã mâu thuẫn này, tụi mình cần can đảm nhìn vào chiếc bẫy thượng đẳng đạo đức vốn ăn sâu vào bản tính con người từ thuở ấu thơ.

Con người luôn có một khao khát ngầm muốn chứng minh mình tốt đẹp hơn kẻ khác. Khi không thể vượt trội về tiền bạc, nhan sắc hay tài năng, việc nắm giữ một tiêu chuẩn đạo đức cao hơn trở thành con đường tắt dễ dàng nhất để bạn cảm thấy mình có giá trị. Bạn bắt đầu quan sát thế giới xung quanh bằng một đôi mắt soi mói đầy phán xét: Bạn nhìn thấy sự lãng phí của người khác khi họ ăn không hết thức ăn, bạn nhìn thấy sự vô tâm của đồng nghiệp khi họ không chào hỏi bác bảo vệ, bạn nhìn thấy sự ích kỷ của người nhà khi họ không tham gia hoạt động xã hội. Mỗi lỗi lầm của người khác lại là một bậc thang nâng bạn lên vị trí của một quan tòa đạo đức.

Cảm giác tự mãn và thích phán xét người khác thực ra không bắt đầu từ chuyến đi thiện nguyện này. Nó bắt nguồn từ đứa trẻ mười tuổi năm xưa, mỗi lần quét nhà hay nhường đồ chơi cho em là lập tức chạy ra trước mặt cha mẹ để đòi khen ngợi và tự cho mình quyền được xem thường, bắt nạt em nhỏ. Ký ức về việc dùng việc tốt làm lá chắn để đòi hỏi quyền lực đã hình thành nên một nếp nghĩ độc hại: Bạn xem lòng tốt như một món hàng trao đổi để mua lấy sự thanh cao và quyền được lấn lướt người khác. Nếp nghĩ ấy lớn dần theo năm tháng mà bạn không hề hay biết.

Chính thói quen tích lũy điểm số thánh thiện đó đã làm vẩn đục lòng trắc ẩn của bạn. Bạn không còn nhìn người khác như những con người bình đẳng với những khó khăn và giới hạn riêng của họ. Bạn nhìn họ như những kẻ tội lỗi kém cỏi cần được bạn ban phát lòng thương hại hoặc cần bị bạn giáo huấn. Sự thượng đẳng đạo đức đó dựng lên một bức tường ngăn cách lạnh lẽo giữa bạn và những người xung quanh, biến bạn thành một kẻ đạo mạo cô độc.

Chi phí tinh thần của sự đạo mạo và sự rạn nứt những mối quan hệ thân thương

Cái giá đắt nhất mà bạn phải trả cho sự tự mãn đạo đức chính là sự cô độc trong chính ngôi nhà và môi trường làm việc của mình. Không ai có thể cảm thấy an toàn khi sống cạnh một người luôn tự cho mình là đúng và luôn sẵn sàng phán xét người khác từ trên cao.

Những người thân yêu nhất của bạn là những người đầu tiên phải gánh chịu sự cay nghiệt đó. Bạn dành sự dịu dàng, nhẫn nại cho người lạ ngoài xã hội, nhưng lại mang sự cộc cằn, gay gắt về trút lên đầu cha mẹ, anh chị em của mình. Bạn đòi hỏi những người xung quanh phải sống theo những tiêu chuẩn hoàn hảo mà chính bạn cũng chỉ làm được trong chốc lát. Sự đạo mạo giả tạo đó bào mòn tình cảm gia đình, khiến những bữa cơm chung trở nên ngột ngạt và nặng nề.

Bản thân bạn cũng phải sống trong sự căng thẳng triền miên. Khi đã tự đặt mình lên bệ đỡ của một người tử tế hoàn hảo, bạn không còn dám bộc lộ những góc khuất, những yếu đuối hay ích kỷ đời thường của chính mình. Bạn phải luôn gồng mình đóng vai một con người mẫu mực, để rồi khi những cảm xúc tiêu cực dồn nén đến mức không thể kiềm chế, chúng sẽ bùng nổ thành cơn giận dữ tàn phá. Sự mâu thuẫn nội tâm ấy gặm nhấm sự bình yên của bạn từng ngày.

Đã đến lúc bạn cần bước xuống khỏi chiếc bệ đỡ đạo đức hư danh đó. Việc làm được một việc tốt không biến bạn thành một con người thượng đẳng hơn bất kỳ ai. Bạn vẫn chỉ là một con người bình thường với đầy đủ những khiếm khuyết, vụng về cần được soi chiếu và sửa chữa mỗi ngày. Hãy cho phép mình được làm một người bình thường khiêm nhường.

“Thước đo lòng tốt thật sự của một con người không nằm ở những điều lớn lao họ làm trước mắt công chúng, mà nằm ở sự dịu dàng họ dành cho những người thân thuộc mỗi ngày.”

Thành thật với chính mình và trả việc tốt về với sự khiêm nhường nguyên bản

Để gột rửa sự tự mãn đạo đức và nuôi dưỡng một lòng trắc ẩn thuần khiết không toan tính cá nhân, bạn hãy ngồi lại trong tĩnh lặng và tự soi chiếu qua 3 câu hỏi dưới đây:

• Một là, bạn làm việc tốt vì sự đồng cảm hay để tích lũy cảm giác thanh cao cho bản thân?
  Hãy dũng cảm nhìn thẳng vào động cơ ẩn sâu sau mỗi hành động tử tế của bạn: Khi bạn quyên góp tiền, giúp đỡ đồng nghiệp hay tham gia một chuyến từ thiện, bạn thực sự mong muốn người khác vơi bớt khổ đau, hay bạn đang âm thầm chụp ảnh, mong chờ lời khen ngợi và tự thưởng cho mình một cảm giác thỏa mãn cái tôi? Nếu lòng tốt của bạn cần sự tán thưởng và mang lại cho bạn cảm giác mình hơn người, thì đó không phải là lòng trắc ẩn thật sự, mà chỉ là một hình thức nuôi dưỡng lòng kiêu ngạo tinh vi. Lòng tốt chân chính luôn đi liền với sự khiêm nhường và lặng lẽ. Hãy học cách làm việc thiện trong âm thầm.

• Hai là, bạn có đang mang sự cay nghiệt về trút lên đầu những người thân yêu nhất?
  Hãy quan sát lại cách bạn đối xử với cha mẹ, người thân và bạn bè thân thiết sau những ngày bạn làm được việc tốt ngoài xã hội. Có phải bạn rất dễ nổi nóng với mẹ chỉ vì một món ăn chưa vừa miệng? Có phải bạn rất dễ gắt gỏng với em nhỏ chỉ vì một sơ suất vô tình? Thực tế là, sự tử tế đích thực phải được thử thách ở nơi gần gũi nhất chứ không phải ở nơi xa xôi nhất. Nếu bạn không thể đối xử dịu dàng với những người đang nấu cơm, giặt áo cho bạn mỗi ngày, thì mọi việc thiện bạn làm ngoài đời đều chỉ là trò hề đạo đức giả tạo. Hãy bắt đầu lòng tốt từ chính gia đình mình.

• Ba là, bạn có dám tha thứ cho những vụng về và thiếu sót của những người xung quanh?
  Mỗi con người đều đang phải mang vác một gánh nặng cuộc đời mà bạn không thể nào biết hết. Người đồng nghiệp thiếu sót có thể đang trải qua một biến cố gia đình đau đớn. Người em gái chưa dọn nhà có thể đang kiệt sức vì những áp lực học hành thi cử. Thay vì lập tức dùng tiêu chuẩn của mình để phán xét và lên án họ, hãy học cách lùi lại một nhịp và nhìn họ bằng ánh mắt bao dung thấu hiểu. Khi bạn chấp nhận rằng mọi người xung quanh cũng có quyền được chưa hoàn hảo giống như chính bản thân mình, bạn mới có thể thực sự tìm thấy sự bình yên và kết nối chân thành với cuộc đời.

---

Mời bạn cùng đọc thêm bài viết Bạn muốn giúp đỡ hay muốn cảm thấy mình quan trọng để soi chiếu động cơ ẩn sâu đằng sau những hành động tử tế.