Tám giờ tối, văn phòng đã vãn người, chỉ còn lại tiếng quạt gió rì rầm và ánh sáng hắt ra từ màn hình máy tính của bạn. Bạn vừa làm xong bản báo cáo số liệu cho dự án quan trọng, kiểm tra lại từng con số đến lần thứ ba để bảo đảm không có một hạt sạn nào. Bạn nhìn sang chiếc bàn trống bên cạnh của một đồng nghiệp mới vào công ty một năm trước, người vừa được thăng chức và tăng ba mươi phần trăm lương trong đợt đánh giá vừa rồi, dù khối lượng công việc thực tế bạn gánh vác nhiều gấp rưỡi.
Trong ngăn kéo bàn làm việc, bạn đã soạn sẵn một bản đề xuất tăng thu nhập từ mấy tháng trước. Từng gạch đầu dòng liệt kê các đầu việc phát sinh, từng kết quả đạt được đều được ghi lại cẩn thận. Nhưng mỗi lần định gõ cửa phòng sếp hoặc bấm gửi email hẹn một buổi trao đổi riêng, cổ họng bạn lại nghẹn đắng. Một giọng nói vô hình vang lên trong đầu kéo tay bạn lại: Mình mở lời lúc này liệu có bị sếp đánh giá là kẻ thực dụng, mới làm được chút việc đã vội đòi hỏi hay không? Lỡ sếp từ chối rồi tỏ thái độ lạnh nhạt, sau này làm việc chung biết nhìn mặt nhau thế nào?
Thế là bạn lại thở dài, tắt máy tính, gấp tờ giấy cất sâu vào đáy ngăn kéo và tự dỗ dành mình bằng một niềm tin quen thuộc: Thôi, cứ cố gắng làm tốt việc của mình thêm một thời gian nữa, sếp có mắt ắt sẽ tự nhìn thấy và chủ động tăng lương cho mình. Nhưng thực tế tàn nhẫn sau vài năm đi làm đã chứng minh điều ngược lại: Sự cặm cụi im lặng không đổi lại sự tưởng thưởng tự động, nó chỉ đổi lại sự thiệt thòi và nỗi ấm ức tích tụ từng ngày.
Cặm cụi làm thêm giờ nhưng chỉ dám im lặng chờ sếp tự nhận ra
Rất nhiều bạn trẻ bước vào môi trường đi làm với một thói quen từ thời đi học: bạn tin rằng chỉ cần mình ngoan ngoãn, làm bài tập đầy đủ và đạt điểm cao trong các bài kiểm tra là thầy cô sẽ tự động phát giấy khen cùng phần thưởng vào cuối năm. Bạn mang tâm lý học sinh giỏi bước vào doanh nghiệp, cặm cụi nhận mọi việc khó, sẵn sàng tăng ca không đòi hỏi và tuyệt đối không bao giờ chủ động nhắc đến chuyện tiền nong vì sợ bị coi là thực dụng.
Tuy nhiên, công ty không phải là một gia đình thiện nguyện và cấp trên cũng không phải là phụ huynh để có thể đọc thấu tâm tư của bạn. Quản lý của bạn mỗi ngày phải đối mặt với hàng chục bài toán kinh doanh, áp lực doanh số từ ban giám đốc, các cuộc họp và rắc rối vận hành từ nhiều phía. Họ không có thời gian và cũng không thể ngồi soi kính lúp để tìm hiểu xem từng nhân viên đang vất vả ra sao nếu người đó không chủ động chia sẻ.
Khi bạn luôn im lặng và hoàn thành mọi việc trơn tru, trong mắt người quản lý, điều đó đồng nghĩa với việc bạn đang hoàn toàn hài lòng với mức thu nhập và chế độ đãi ngộ hiện tại. Sự dễ chịu và nhẫn nhịn của bạn vô tình biến bạn thành một lựa chọn an toàn để duy trì chi phí thấp. Ban lãnh đạo thường có xu hướng ưu tiên nguồn ngân sách tăng lương có hạn cho những người biết lên tiếng đòi hỏi hoặc những nhân sự có nguy cơ dứt áo ra đi, thay vì một người lúc nào cũng cặm cụi gật đầu nhận việc.
Cái giá phải trả cho sự im lặng kéo dài là sự xói mòn về mặt tinh thần. Ban đầu là cảm giác hụt hẫng khi kỳ xét lương trôi qua trong im lặng. Tiếp theo là sự ấm ức cay đắng mỗi khi nhìn thấy những đồng nghiệp hoạt ngôn, làm ít nhưng biết kể công được ghi nhận. Dần dần, ngọn lửa nhiệt huyết thuở ban đầu bị dập tắt, biến bạn thành một người làm việc trong trạng thái buông xuôi thầm lặng. Bạn bắt đầu làm việc đối phó, cảm thấy công ty bất công nhưng vẫn không dám mở lời, tự nhốt mình trong cái kén của sự ấm ức và bất lực.
Sợ bị coi là kẻ đòi hỏi nên chẳng bao giờ dám nói về thu nhập
Nỗi sợ mở lời xin tăng lương không xuất phát từ việc bạn lười biếng hay yếu kém, mà bắt nguồn từ ba khúc mắc tâm lý rất phổ biến:
Thứ nhất là ảo tưởng rằng người khác tự khắc sẽ hiểu mình. Con người thường có xu hướng nghĩ rằng những vất vả của mình là rất rõ ràng và ai nhìn vào cũng thấy. Bạn biết rõ mình đã thức trắng mấy đêm để sửa hợp đồng, biết rõ mình đã cứu dự án thoát khỏi sự cố như thế nào, và bạn đinh ninh rằng sếp cũng nắm rõ từng chi tiết đó. Nhưng thực tế thì sếp của bạn có cả trăm mối bận tâm khác. Những gì bạn không trình bày một cách rõ ràng bằng số liệu và kết quả cụ thể thì trong mắt người khác, những nỗ lực đó coi như chưa từng tồn tại.
Thứ hai là nỗi sợ bị từ chối và cảm giác nghi ngờ năng lực của chính mình. Khi nghĩ đến việc đề xuất tăng lương, trong đầu bạn lập tức hiện lên viễn cảnh tồi tệ nhất: Sếp nhíu mày, lắc đầu từ chối hoặc đem những hạt sạn nhỏ trong quá khứ ra để phê bình. Bạn bắt đầu tự nghi ngờ: Liệu mình đã đủ giỏi chưa, liệu mức đóng góp của mình có thực sự xứng đáng với số tiền đó không? Nỗi sợ bị bóc trần những điểm chưa hoàn hảo khiến bạn chọn giải pháp an toàn là tiếp tục im lặng để bảo vệ lòng tự tôn của mình.
Thứ ba là thói quen coi tiền bạc là chuyện nhạy cảm. Từ nhỏ, nhiều người trong tụi mình được dạy rằng người tốt là người biết hy sinh, không màng danh lợi, còn người mở miệng đòi tiền là kẻ hám lợi. Khi mang suy nghĩ này vào công việc, bạn vô tình xem việc đàm phán thu nhập như một hành vi xin xỏ hoặc đòi nợ, thay vì nhìn nhận nó như một cuộc trao đổi giá trị sòng phẳng giữa hai bên hợp tác cùng có lợi.
Ngại đàm phán thu nhập không phải là sự khiêm tốn, mà là nỗi sợ hãi trước việc tự định giá bản thân. Nếu chính bạn còn không dám đứng lên bảo vệ thành quả của mình, bạn không thể trông chờ người khác làm điều đó thay bạn.
Tiền lương là sự trao đổi sòng phẳng chứ không phải ơn huệ
Ngoài thương trường thực tế, tiền lương không phải là một khoản tiền thưởng tình thương do người sử dụng lao động ban phát cho nhân viên vì lòng tốt. Tiền lương về bản chất là giá cả của dịch vụ lao động, được xác định thông qua một thỏa thuận kinh tế đôi bên cùng có lợi giữa doanh nghiệp và người lao động.
Một người làm chủ hay người quản lý có kinh nghiệm luôn nhìn bài toán thu nhập dưới góc độ giá trị tạo ra. Khi công ty trả cho bạn mức lương mười lăm triệu mỗi tháng, họ kỳ vọng bạn sẽ tạo ra giá trị tương đương ba mươi hay bốn mươi triệu thông qua việc mang về doanh thu, tiết kiệm chi phí vận hành hoặc giải quyết êm xuôi các rắc rối cho nhóm. Do đó, khi bạn đề xuất tăng lương lên hai mươi triệu, lý do duy nhất khiến cấp trên sẵn sàng ký duyệt không phải vì bạn vừa mới lấy vợ, tiền trọ vừa tăng giá hay bạn đã ngồi ở công ty tròn hai năm, mà là vì năng lực giải quyết vấn đề của bạn đã nâng lên và giá trị bạn mang lại đã vượt xa mức thù lao cũ.
Sai lầm phổ biến nhất của những người đi xin tăng lương thất bại là dùng hoàn cảnh cá nhân để đàm phán thay vì dựa trên lợi ích của công việc. Khi bạn nói: Em muốn xin tăng lương vì vật giá dạo này đắt đỏ quá và em cũng gắn bó ở đây hai năm rồi, bạn đang nói về khó khăn riêng của mình, điều mà công ty không có nghĩa vụ phải giải quyết. Nhưng khi bạn nói: Trong sáu tháng qua, em đã tinh gọn lại quy trình xử lý đơn hàng giúp giảm một nửa thời gian chờ của khách và tiết kiệm cho cả nhóm nhiều giờ làm việc mỗi tuần, bạn đang nói bằng ngôn ngữ kết quả mà bất kỳ người quản lý nào cũng phải lắng nghe.
Khi bạn có năng lực chuyên môn vững vàng, hiểu rõ giá trị thực tế của vị trí mình đang làm trên thị trường và luôn chủ động trau dồi tay nghề, bạn bước vào phòng họp với tâm thế của một người cộng sự tự tin. Bạn đề xuất điều chỉnh thu nhập không phải để dọa nghỉ việc, mà để giúp cấp trên nhìn thấy rằng việc giữ chân bạn với mức đãi ngộ xứng đáng là một quyết định đầu tư hoàn toàn có lợi cho tổ chức.
Chuẩn bị kết quả công việc cụ thể trước khi ngồi xuống nói chuyện với sếp
Để biến việc đàm phán tăng lương từ một trải nghiệm run rẩy thành một cuộc đối thoại tự tin và thuyết phục, bạn không thể bước vào phòng sếp với hai bàn tay trắng cùng sự kỳ vọng cảm tính. Hãy chuẩn bị bài bản theo ba bước cụ thể sau:
Bước một, gom góp bằng chứng kết quả công việc trong ba tháng gần nhất. Tuyệt đối không ngẫu hứng xin gặp sếp để nói chuyện tăng lương vào một ngày đẹp trời. Hãy chuẩn bị trước kỳ đánh giá định kỳ ít nhất ba tháng bằng cách lập một trang ghi chú ghi lại ba nhóm kết quả rõ ràng:
- Những kết quả làm tốt hơn kỳ vọng: Bạn đã hoàn thành những dự án nào trước thời hạn, doanh số đạt bao nhiêu phần trăm chỉ tiêu, hoặc số lượng lỗi trong sản phẩm bàn giao đã giảm đi ra sao.
- Những đầu việc mới bạn đã chủ động gánh vác: Những việc không hề có trong mô tả công việc ban đầu nhưng bạn đã đứng ra nhận trách nhiệm, ví dụ như kèm cặp nhân sự mới vào nghề, xử lý sự cố khi nhóm thiếu người hoặc đứng ra điều phối với các bộ phận khác.
- Những sáng kiến giúp tiết kiệm thời gian: Bất kỳ cách làm mới nào bạn đưa ra giúp đồng đội làm việc nhanh hơn, đỡ nhầm lẫn hơn đều là bằng chứng cho thấy bạn đang làm việc bằng tư duy cải tiến chứ không chỉ cắm đầu làm theo lệnh.
Bước hai, hẹn gặp một cách chuyên nghiệp và đúng thời điểm. Thời điểm mở lời quyết định một nửa sự thành bại. Hãy chọn thời điểm sau khi bạn vừa hoàn thành tốt một dự án quan trọng, hoặc vào đầu quý khi cấp trên đang rà soát lại kế hoạch nhân sự và ngân sách cho giai đoạn mới. Tránh những lúc công ty đang gặp khó khăn tài chính hoặc sếp đang chịu nhiều áp lực căng thẳng từ cấp trên. Hãy gửi một tin nhắn hoặc email ngắn gọn xin một buổi trao đổi trực tiếp ba mươi phút: Em muốn xin phép hẹn anh một buổi trao đổi ngắn để cùng nhìn lại những kết quả công việc em đã đóng góp trong thời gian qua và lắng nghe định hướng của anh cho giai đoạn sắp tới. Cách mở lời này giúp người quản lý có sự chuẩn bị trước và cảm thấy được tôn trọng.
Bước ba, trao đổi điềm đạm và đưa ra con số rõ ràng tại bàn làm việc. Khi ngồi xuống đối thoại, hãy mang theo cuốn sổ tay tóm tắt ngắn gọn các kết quả bạn đã gom góp. Mở đầu bằng sự trân trọng đối với cơ hội làm việc tại công ty và những bài học bạn đã học được từ người hướng dẫn. Sau đó, trình bày ngắn gọn các kết quả công việc nổi bật và đưa ra con số đề xuất cụ thể: Với những trách nhiệm mới em đang đảm nhận và kết quả thực tế mang lại cho nhóm, em nhận thấy mức thu nhập hiện tại chưa phản ánh đúng khối lượng công việc này. Em đề xuất điều chỉnh mức lương của mình từ mức cũ lên mức mới từ kỳ tới.
Nếu sếp đồng ý, hãy cảm ơn chân thành và xác nhận lại thời điểm áp dụng. Trong trường hợp sếp chia sẻ rằng ngân sách công ty lúc này chưa cho phép, tuyệt đối không tỏ thái độ hờn dỗi hay vùng vằng. Hãy điềm đạm hỏi lại: Em rất hiểu những khó khăn chung của công ty lúc này. Vậy để có thể đạt được mức thu nhập này sau ba đến sáu tháng nữa, em cần đạt thêm những cột mốc kết quả cụ thể nào, và anh kỳ vọng em cần bứt phá thêm ở những mảng nào?
Bằng cách này, bạn vừa giữ được sự hòa nhã với cấp trên, vừa biến một lời từ chối tạm thời thành một mục tiêu hành động rõ ràng. Khi bạn dám sòng phẳng định giá bản thân bằng kết quả thực tế, bạn không chỉ nhận lại mức thù lao xứng đáng mà còn giành được sự tôn trọng thực chất từ những người xung quanh.