Chín giờ tối, căn phòng làm việc của công ty chỉ còn lác đác vài ánh đèn bàn le lói. Bạn ngồi gập lưng trước màn hình máy tính, hai mắt mỏi nhừ sau khi hoàn thành bảng thống kê hàng trăm dòng dữ liệu khách hàng và sửa đổi thiết kế bài đăng mạng xã hội cho chiến dịch ngày mai. Bạn nhìn quanh, những nhân viên chính thức đã ra về từ sáu giờ chiều, để lại phần việc tồn đọng cho các bạn thực tập sinh với lời dặn dò quen thuộc: Ráng làm xong trong tối nay nhé, đây là cơ hội tốt để các em cọ xát và học hỏi cách vận hành thực tế.
Bạn với tay lấy chiếc ví trong ba lô để chuẩn bị xuống tầng hầm lấy xe máy. Chiếc ví mỏng dính chỉ còn vài chục nghìn đồng tiền lẻ, trong khi tiền thuê phòng trọ và tiền ăn uống tháng này bạn vẫn phải ngậm ngùi gọi điện về quê xin cha mẹ chu cấp. Mức thù lao hàng tháng của bạn tại công ty là con số không tròn trĩnh. Đôi khi quản lý mua cho ly trà sữa hoặc bao bữa cơm trưa xem như phần thưởng khích lệ tinh thần. Bạn tự nhủ phải cố gắng chịu đựng thêm ba tháng nữa để lấy con dấu thực tập và dòng kinh nghiệm làm đẹp hồ sơ xin việc, nhưng sâu thẳm trong lòng là một nỗi cay đắng ngột ngạt không biết tỏ cùng ai.
Cái bẫy mang tên thực tập không lương để lấy kinh nghiệm đang trở thành một thực trạng phổ biến nhưng ít khi được đem ra bàn luận sòng phẳng trong thị trường lao động. Nhiều doanh nghiệp lợi dụng sự non nớt, nỗi sợ bị tụt hậu và tâm lý muốn khẳng định mình của sinh viên mới ra trường để tạo ra một nguồn lao động miễn phí. Người trẻ bước vào công ty với giấc mơ được người đi trước dẫn dắt, nhưng thực tế lại biến thành những cỗ máy chạy việc vặt không công, tiêu tốn thời gian, tiền bạc và sự tự tin thuở ban đầu.
Chiếc bẫy kinh nghiệm quý báu và hiện thực làm không công tám tiếng
Nhiều bạn trẻ khi mới bước chân vào doanh nghiệp thường mang theo một tâm lý cảm kích ngây thơ: Công ty nhận mình vào làm việc khi mình chưa có kinh nghiệm đã là một sự ưu ái lớn. Bạn tin vào những lời quảng bá bóng bẩy trong thông báo tuyển dụng về một môi trường trẻ trung, năng động, nơi bạn được trao quyền thử sức và rèn luyện kỹ năng. Bạn sẵn sàng chấp nhận mức trợ cấp bằng không, tự lo liệu mọi chi phí sinh hoạt đắt đỏ nơi đô thị với niềm tin rằng sau kỳ thực tập, cánh cửa sự nghiệp rộng mở sẽ tự động chào đón mình.
Thế nhưng, bức tranh thực tế sau cánh cửa văn phòng thường khác xa với những lời hứa hẹn ban đầu. Thay vì được tham gia vào các buổi đào tạo chuyên môn bài bản, bạn bị giao cho hàng núi công việc lặt vặt mang tính cơ học: in ấn tài liệu, pha trà, đặt cơm trưa, trực tin nhắn khách hàng đêm muộn hoặc nhập những tập dữ liệu khổng lồ mà không ai trong công ty muốn làm. Bạn làm việc đủ tám tiếng mỗi ngày, thường xuyên tăng ca đến tối, gánh vác khối lượng công việc tương đương một nhân sự chính thức nhưng không hề nhận được sự hướng dẫn hay phản hồi mang tính xây dựng nào.
Hậu quả kinh tế đối với người trẻ là vô cùng nặng nề. Bạn đang gián tiếp bù lỗ chi phí để đi làm cho một doanh nghiệp thương mại đang tạo ra doanh thu. Mỗi tháng, bạn tiêu tốn từ ba đến năm triệu đồng tiền phòng trọ, tiền ăn uống và xăng xe. Số tiền này hoặc là tiền tích lũy ít ỏi từ thời sinh viên, hoặc là mồ hôi nước mắt của cha mẹ ở quê gửi lên để chu cấp cho bạn đi làm không công. Nghịch lý đau lòng là trong khi doanh nghiệp dùng sức lao động của bạn để tối ưu hóa chi phí, bạn lại rơi vào cảnh túng quẫn tài chính và mang mặc cảm ăn bám gia đình.
Đáng sợ hơn sự tốn kém tiền bạc là sự lãng phí chi phí cơ hội tuổi trẻ. Ba đến sáu tháng thực tập không lương trôi qua, thứ bạn nhận lại chỉ là sự kiệt sức và một dòng chức danh mờ nhạt trong hồ sơ cá nhân. Khi kỳ thực tập kết thúc, công ty lại tiếp tục đăng tuyển một lứa sinh viên mới để thay thế, và bạn bị đẩy ra ngoài thị trường với hai bàn tay trắng cùng nỗi hoang mang tột độ về năng lực thật sự của chính mình.
Ảo tưởng tri ân và chiếc khiên thao túng người mới
Để một hệ thống lao động miễn phí có thể vận hành trơn tru từ năm này qua năm khác, nhiều nơi thường sử dụng những chiêu bài tâm lý tinh vi nhằm dập tắt sự phản kháng của người trẻ:
Chiêu bài đầu tiên là thao túng bằng sự biết ơn. Khi bạn ngập ngừng hỏi về chế độ phụ cấp hay thời gian làm việc, người quản lý sẽ lập tức đóng vai người làm ơn và nhắc nhở: Thời buổi này xin được chỗ thực tập có tiếng tăm rất khó, công ty chấp nhận hướng dẫn em từ con số không đã tốn rất nhiều thời gian của các anh chị đi trước, em phải biết ơn cơ hội này thay vì đòi hỏi tiền nong. Lời nói này đánh trúng vào mặc cảm tội lỗi của người mới. Bạn cảm thấy mình là kẻ ích kỷ, thực dụng nếu nhắc đến quyền lợi tài chính, và tự ép mình phải cống hiến quên mình để đền đáp ơn huệ tưởng tượng đó.
Chiêu bài thứ hai là nỗi sợ hãi và cảm giác nghi ngờ bản thân. Sinh viên mới ra trường thường thiếu tự tin vào giá trị của mình. Bạn nghĩ rằng mình chưa có kinh nghiệm, chưa làm được gì to tát nên không xứng đáng được nhận thù lao. Doanh nghiệp nắm bắt điểm yếu này để ép uổng. Họ gieo vào đầu bạn nỗi sợ rằng nếu không chấp nhận làm không lương ở đây, bạn sẽ không thể tìm được việc ở bất kỳ nơi nào khác và sẽ trở thành kẻ thất bại ngay từ vạch xuất phát.
Chiêu bài thứ ba là sự phá vỡ thỏa thuận ngầm. Khi bạn đồng ý thực tập không lương, trong đầu bạn tồn tại một kỳ vọng trao đổi: Tôi bỏ công sức học việc để đổi lấy sự kèm cặp tận tình của một người đi trước và lộ trình trở thành nhân viên chính thức. Nhưng từ phía người sử dụng lao động cơ hội, họ chỉ nhìn bạn như một nguồn lực giá rẻ dùng một lần để giải quyết các việc tồn đọng ngắn hạn. Khi kỳ vọng bị phá vỡ mà bạn không dám lên tiếng, sự ấm ức tích tụ sẽ làm xói mòn lòng nhiệt huyết và biến bạn thành một người hoài nghi, mất niềm tin vào công việc.
Kinh nghiệm làm nghề chỉ thực sự có giá trị khi nó được tôi luyện trong một môi trường tôn trọng sự sòng phẳng. Một nơi từ chối chi trả những đồng phụ cấp sinh tồn cơ bản cho giọt mồ hôi của bạn thì không bao giờ có đủ sự đàng hoàng để dạy bạn những bài học thành công chân chính.
Phân định ranh giới giữa trường học nghề và xưởng bóc lột
Mối quan hệ giữa thực tập sinh và doanh nghiệp phải là một thỏa thuận trao đổi giá trị sòng phẳng và minh bạch.
Một tổ chức lành mạnh và có tầm nhìn dài hạn luôn xem chương trình thực tập là nơi ươm mầm nhân tài và đầu tư phát triển nguồn nhân lực tương lai. Ngược lại, một tổ chức chộp giật chỉ xem thực tập sinh là công cụ cắt giảm chi phí tạm thời. Để không trở thành nạn nhân của những xưởng bóc lột đội lốt trường học nghề, bạn cần nắm vững ba tiêu chí đối chiếu cốt lõi:
Tiêu chí thứ nhất là cơ cấu phân bổ thời gian và tính chất công việc. Ở một nơi đào tạo thực thụ, ít nhất bảy mươi phần trăm thời gian của thực tập sinh được dành cho việc học hỏi: tham gia quan sát các buổi họp chuyên môn, nghiên cứu tài liệu quy trình, thực hiện các dự án mẫu thử nghiệm và được sửa lỗi chi tiết. Các dự án này nếu có sai sót cũng không gây ảnh hưởng tiêu cực trực tiếp đến doanh thu công ty. Ngược lại, ở những nơi bóc lột, hơn chín mươi phần trăm thời gian của bạn bị cuốn vào việc chạy việc vận hành thật. Bạn phải chịu trách nhiệm trực tiếp về doanh số bán hàng, trực tiếp chăm sóc khách hàng và bị kiểm điểm nặng nề nếu để xảy ra sơ suất.
Tiêu chí thứ hai là sự hiện diện của người dẫn dắt có tâm. Một kỳ thực tập có giá trị bắt buộc phải có một người hướng dẫn trực tiếp kèm cặp. Người này có trách nhiệm giao việc rõ ràng, giải thích lý do đằng sau các quyết định chuyên môn và dành ra ít nhất một đến hai giờ mỗi tuần để chỉ bảo về sự tiến bộ của bạn. Trong khi đó, tại các môi trường lợi dụng lao động, bạn hoàn toàn bị thả nổi tự bơi. Người quản lý chỉ xuất hiện khi cần giao thêm việc gấp hoặc trách mắng khi công việc chậm trễ, biến bạn thành một người làm việc cô độc.
Tiêu chí thứ ba là chế độ phụ cấp và sự tôn trọng chi phí sinh tồn. Một doanh nghiệp đàng hoàng, dù lớn hay nhỏ, luôn hiểu rằng người trẻ cần được hỗ trợ những nhu cầu sinh hoạt cơ bản nhất để có thể toàn tâm toàn ý làm việc. Họ sẽ chủ động cung cấp một khoản phụ cấp thực tập để hỗ trợ tiền ăn trưa, tiền xăng xe, gửi xe và thưởng thêm nếu bạn có những đóng góp xuất sắc. Việc viện cớ công ty khởi nghiệp còn khó khăn hay môi trường học hỏi là chính để trả thù lao không đồng trong khi vẫn bắt bạn làm việc cật lực tám tiếng mỗi ngày là biểu hiện rõ ràng của sự thiếu sòng phẳng.
Bốn tiêu chuẩn thẩm định nơi thực tập và cách bảo vệ quyền lợi sòng phẳng
Để bước vào thị trường lao động với tư thế đàng hoàng, tự tin và không bị biến thành công cụ cho người khác lợi dụng, bạn hãy trang bị cho mình bốn bước thẩm định và bảo vệ bản thân có tính thực tế cao:
Bước một, hỏi ngược lại nhà tuyển dụng ngay trong buổi phỏng vấn. Quá trình phỏng vấn không phải là một kỳ thi vấn đáp một chiều nơi bạn chỉ ngồi trả lời những câu hỏi hóc búa. Đây là một cuộc đối thoại sòng phẳng để cả hai bên cùng tìm hiểu xem có thực sự phù hợp với nhau hay không. Khi đi phỏng vấn, hãy chủ động đặt ra ba câu hỏi ngược:
- Công ty có lộ trình học việc và tiêu chí đánh giá năng lực cụ thể như thế nào cho vị trí thực tập sinh trong ba tháng tới?
- Ai sẽ là người trực tiếp hướng dẫn và góp ý chuyên môn hàng tuần cho em trong suốt thời gian học việc?
- Tỷ lệ thực tập sinh các khóa trước được giữ lại ký hợp đồng lao động chính thức là bao nhiêu phần trăm? Nếu câu trả lời là gần như không có ai được giữ lại sau nhiều đợt tuyển, đó là dấu hiệu cho thấy công ty này chỉ đang duy trì một vòng quay lao động miễn phí.
Bước hai, giữ vững tỷ lệ học nghề trong công việc hàng ngày. Khi đã bắt đầu kỳ thực tập, bạn hãy dùng một cuốn sổ tay nhỏ để theo dõi công việc mỗi ngày:
- Các công việc mang lại giá trị học hỏi chuyên môn cần chiếm phần lớn thời gian: viết báo cáo phân tích, tìm hiểu thị trường, thử nghiệm tính năng sản phẩm mới hoặc quan sát cách xử lý tình huống của cấp trên.
- Các công việc hành chính lặp lại chỉ nên chiếm một phần nhỏ thời gian: in ấn, scan hồ sơ, dọn dẹp dữ liệu cũ, pha trà hay đặt cơm trưa.
- Nếu sau một tháng đầu tiên, bạn nhận thấy hơn một nửa thời gian của mình chỉ xoay quanh việc chạy việc vặt không tên và không học thêm được điều gì mới, bạn cần chủ động xin gặp người hướng dẫn để đề xuất điều chỉnh lại công việc.
Bước ba, đặt ra thời hạn thử nghiệm hai tháng và lằn ranh đỏ rút lui. Đừng bao giờ để một kỳ thực tập bế tắc kéo dài vô tận với niềm tin mù quáng rằng mọi chuyện sẽ tự động tốt lên. Hãy đặt ra một mốc thời gian cứng là sáu mươi ngày. Trong tháng đầu, bạn dành toàn bộ tâm sức để học hỏi và hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Trong tháng thứ hai, hãy nhìn lại xem tay nghề của mình có tiến bộ tương xứng với công sức bỏ ra không, và liệu lời hứa về phụ cấp hay hợp đồng chính thức có được trao đổi rõ ràng. Nếu nhận thấy công ty liên tục bắt tăng ca đêm muộn không phụ cấp, quỵt các khoản hỗ trợ đã hứa trong buổi phỏng vấn hoặc có thái độ xúc phạm danh dự, bạn có quyền dừng ngay kỳ thực tập mà không cần phải cảm thấy áy náy hay tội lỗi.
Bước bốn, xin dừng thực tập một cách văn minh và đàng hoàng. Khi quyết định rời khỏi một nơi không phù hợp, hãy rút lui với thái độ lịch sự, chuyên nghiệp theo ba bước:
- Gửi một email trang trọng hoặc xin gặp trực tiếp để cảm ơn công ty và các anh chị đã tạo điều kiện cho bạn được trải nghiệm trong thời gian qua.
- Trình bày lý do điều chỉnh kế hoạch học tập cá nhân một cách khéo léo, ví dụ như cần tập trung làm đồ án tốt nghiệp tại trường, thay vì mang giọng điệu gay gắt đổ lỗi.
- Báo trước ít nhất một tuần và bàn giao toàn bộ tài liệu, dữ liệu đang phụ trách một cách chu đáo, gọn gàng.
- Bạn có thể nói: Em xin chân thành cảm ơn anh chị và công ty đã tạo điều kiện cho em được cọ xát thực tế trong hai tháng qua. Qua quá trình làm việc, em nhận thấy mục tiêu hiện tại của mình cần tập trung sâu hơn vào việc hoàn thành đồ án tốt nghiệp tại trường. Do đó, em xin phép được dừng kỳ thực tập từ tuần tới. Em sẽ hoàn tất việc tổng hợp tài liệu và bàn giao toàn bộ các đầu việc đang phụ trách cho nhóm trước khi rời đi.
Bằng cách rời đi với thái độ văn minh và trách nhiệm trọn vẹn, bạn vừa bảo vệ được phẩm giá và quyền lợi chính đáng của mình, vừa để lại ấn tượng về một người làm việc đàng hoàng trong mắt những người xung quanh.
Mời bạn cùng đọc thêm bài phản tư Nỗi mặc cảm khi mang mác sinh viên trường tư? để tháo gỡ nỗi tự ti về xuất phát điểm và học cách định vị giá trị của mình bằng kết quả công việc thực tế.