Trong những năm đầu đi làm, có một tình huống khó xử rất phổ biến nhưng hiếm khi được thảo luận cởi mở: người quản lý trực tiếp bắt đầu nhờ bạn giải quyết những việc riêng tư ngoài phạm vi chuyên môn. Ban đầu, đó chỉ là những lời nhắn tưởng chừng rất nhỏ nhặt như: Tiện đường em mua giúp anh gói xôi sáng nhé, hay Trưa nay em chạy qua tòa nhà bên cạnh nhận hộ chị thùng hoa quả người nhà gửi lên.
Vì là người mới vào nghề, bạn vui vẻ nhận lời với suy nghĩ giản dị rằng mình chịu khó xốc vác một chút sẽ tạo được thiện cảm và xây dựng mối quan hệ gần gũi với cấp trên. Thế nhưng, ranh giới một khi đã bị phá vỡ sẽ rất khó để thiết lập lại. Những lời nhờ vả ngày càng dày đặc và leo thang về mức độ: từ việc đặt bàn ăn cho gia đình sếp, mang xe ô tô của sếp đi rửa, đến việc đón con giúp sếp lúc tan trường hay làm hộ bài tập cho cấp trên ngay trong giờ hành chính.
Bạn rơi vào trạng thái tiến thoái lưỡng nan đầy ngột ngạt. Nếu từ chối, bạn sợ bị đánh giá là kiêu kỳ, thiếu nhiệt tình, sợ bị cấp trên cô lập trong công việc. Nhưng nếu tiếp tục cam chịu, bạn thấy lòng tự trọng bị tổn thương sâu sắc, thời gian dành cho chuyên môn cốt lõi bị xén bớt, và trong mắt các đồng nghiệp xung quanh, bạn dần bị xem như một chân chạy việc vặt không công. Đã đến lúc tụi mình cần nhìn thẳng vào sự thật này và học cách thiết lập một ranh giới đàng hoàng.
Cái bẫy nhờ vặt và ranh giới bị xâm lấn thầm lặng
Chiếc bẫy sai việc riêng nơi công sở không bao giờ xuất hiện dưới dạng một mệnh lệnh thô bạo ngay từ ngày đầu tiên. Nó luôn bắt đầu bằng những lời nhờ vả rất khéo léo, ngụy trang dưới tấm áo của sự thân tình và tin cậy. Khi sếp nói: Anh quý em lắm nên mới nhờ em việc này, tụi mình rất dễ cảm thấy vui vì nghĩ rằng mình là người đặc biệt, được cấp trên ưu ái và tin tưởng.
Thế nhưng, thói quen của con người là luôn lấn tới nếu không thấy ranh giới cản lại. Khi một lời nhờ việc riêng được bạn đáp ứng dễ dàng mà không gặp bất kỳ sự phản hồi nào, hành động đó sẽ nhanh chóng biến thành một thói quen hiển nhiên. Người quản lý sẽ vô thức mặc định rằng thời gian của bạn là tài nguyên rảnh rỗi mà họ có quyền điều động cho bất kỳ nhu cầu cá nhân nào của họ.
Cái giá phải trả cho sự cả nể này là sự suy giảm nghiêm trọng về uy tín nghề nghiệp. Khi bạn dành cả tiếng đồng hồ trong giờ làm việc để chạy đi lấy đồ giặt ủi hay xếp hàng mua trà sữa cho sếp, các công việc quan trọng của phòng ban sẽ bị chậm trễ. Đến kỳ đánh giá hiệu quả cuối năm, ban giám đốc chỉ nhìn vào kết quả thực tế: bạn đã hoàn thành bao nhiêu dự án, giải quyết được những bài toán gì cho công ty, chứ không ai chấm điểm cho bạn vì đã mua đồ ăn sáng chu đáo cho người quản lý trực tiếp.
Nghiêm trọng hơn, việc trở thành tay sai việc vặt sẽ làm mờ đi hình ảnh chuyên nghiệp của bạn trong mắt đồng nghiệp. Mọi người xung quanh sẽ bắt đầu nhìn bạn bằng ánh mắt e dè, hoài nghi năng lực thật sự của bạn và cho rằng bạn tìm kiếm sự ưu ái bằng sự phục tùng thay vì bằng thực lực chuyên môn. Một khi cái mác chạy việc vặt đã dán vào tên tuổi của bạn, bạn sẽ rất khó để được giao phó những nhiệm vụ quan trọng.
Nỗi sợ mất lòng và sự cam chịu của người mới đi làm
Để thấu suốt lý do vì sao người trẻ rất khó cất lời từ chối, tụi mình cần nhìn vào tâm lý sợ hãi trước quyền lực. Nơi công sở, người quản lý trực tiếp nắm giữ những quyền hạn rất lớn đối với cấp dưới: phân công công việc hàng ngày, ký duyệt nghỉ phép, đánh giá năng lực và đề xuất mức lương.
Sự chênh lệch vị thế này kích hoạt nỗi sợ tự nhiên của con người. Từ nhỏ, tụi mình được dạy phải luôn ngoan ngoãn nghe lời người lớn. Khi bước vào công sở, phản xạ đó khiến người trẻ nhầm tưởng rằng việc phục tùng mọi yêu cầu của sếp, kể cả việc riêng tư vô lý, là một biểu hiện của sự biết điều. Bạn sợ cảm giác làm mất lòng người khác đến mức sẵn sàng hy sinh thời gian và sự tự tôn của chính mình.
Bên cạnh đó, nỗi sợ bị trù dập ngầm cũng là sợi dây trói buộc vô hình. Bạn lo lắng rằng nếu mình nói lời từ chối, sếp sẽ khó chịu và giao cho bạn những việc khó nhằn nhất, bắt bẻ từng lỗi nhỏ trong báo cáo hoặc cô lập bạn trong các buổi họp. Tâm trí tụi mình thường tự vẽ ra những viễn cảnh tồi tệ nhất, khiến bạn chấp nhận sự ấm ức trong hiện tại như một giải pháp an toàn để tránh va chạm.
Thế nhưng, sự cam chịu không bao giờ mang lại sự tôn trọng dài lâu. Càng nhẫn nhịn và im lặng phục vụ, bạn càng chứng minh cho người quản lý thấy rằng bạn là một người dễ dãi, không có ranh giới tự tôn, và sự lạm quyền sẽ ngày một leo thang không có điểm dừng.
Ranh giới sòng phẳng giữa việc công và việc riêng
Hành vi đem việc riêng của gia đình giao cho nhân viên cấp dưới trong giờ làm việc là một sự lạm quyền và lãng phí thời gian của doanh nghiệp.
Khi bạn đặt bút ký vào hợp đồng lao động, đó là một thỏa thuận sòng phẳng giữa bạn và công ty. Quyền lợi và nghĩa vụ của đôi bên được xác lập rất rõ ràng: công ty trả lương và phúc lợi hàng tháng để đổi lấy thời gian, năng lực và sức lao động của bạn nhằm giải quyết các mục tiêu công việc chung của tập thể.
Công ty không trả tiền lương để một vị quản lý có thêm một người giúp việc riêng. Một người lãnh đạo chuyên nghiệp và có tâm luôn phân định rạch ròi giữa việc công và việc tư:
- Người lãnh đạo có tâm tôn trọng thời gian của cấp dưới. Họ hiểu rằng thời gian làm việc của nhân viên là để tạo ra kết quả cho tập thể. Việc chiếm dụng thời gian đó cho nhu cầu riêng bộc lộ sự ích kỷ và thiếu tôn trọng đối với chính người cộng sự của mình.
- Người lãnh đạo có tâm gìn giữ sự công bằng nội bộ. Một tập thể chỉ phát triển lành mạnh khi mọi thành viên được đánh giá dựa trên kết quả công việc thực tế. Khi người quản lý bắt đầu ưu ái những người chịu khó chạy việc vặt và lạnh nhạt với những người tập trung làm chuyên môn, họ đang làm tổn hại đến tinh thần làm việc của cả phòng ban.
- Người trưởng thành có trách nhiệm luôn biết cách tự sắp xếp cuộc sống gia đình của mình thông qua các dịch vụ bên ngoài, thay vì dựa dẫm và biến nhân viên thành công cụ phục vụ sự tiện lợi cá nhân.
Ba bước từ chối lịch thiệp mà không làm mất lòng sếp
Thiết lập ranh giới quyền hạn không đòi hỏi bạn phải có thái độ gay gắt hay cãi cọ nảy lửa. Người đi làm khôn ngoan luôn sử dụng sự nhã nhặn, điềm đạm và kỹ năng giao tiếp tinh tế để bảo vệ ranh giới cá nhân một cách nhẹ nhàng nhưng dứt khoát. Hãy áp dụng ba bước sau:
Bước một, chuyển hướng từ chối sang ưu tiên công việc chung. Khi nhận được một lời nhờ vả làm việc riêng trong giờ làm, tuyệt đối không từ chối bằng cảm xúc như Em không thích hay Việc đó không phải của em. Hãy gắn lời từ chối với chính nhiệm vụ chuyên môn quan trọng mà công ty hoặc chính người quản lý đang giao cho bạn.
Ví dụ, bạn có thể nói nhẹ nhàng: Dạ anh, hiện tại em đang tập trung hoàn thành bảng phân tích số liệu cho cuộc họp chiều nay theo đúng hạn của anh. Nếu bây giờ chạy ra ngoài gửi đồ, em sợ sẽ không kịp kiểm tra lại số liệu và ảnh hưởng đến tiến độ của nhóm. Anh thông cảm giúp em nhé. Bằng cách này, bạn đặt công việc chung lên hàng đầu, khiến cấp trên không thể trách móc bạn về thái độ hay tinh thần trách nhiệm.
Bước hai, gợi ý giải pháp tiện lợi để sếp tự xử lý. Đôi khi cấp trên nhờ vả chỉ vì thói quen tiện tay. Hãy khéo léo giới thiệu các dịch vụ công nghệ để giúp sếp giải quyết nhu cầu một cách độc lập: Dạ chị, em thấy ứng dụng giao hàng này tài xế đến lấy đồ tận nơi chỉ trong vài phút và phí rất rẻ, em gửi chị đường link để chị đặt tài xế lấy đồ cho nhanh và tiện theo dõi nha chị. Việc đưa ra một phương án thay thế khả thi vừa giúp bạn giữ được sự lịch thiệp, vừa khéo léo đóng lại cánh cửa nhờ vả lần sau.
Bước ba, củng cố chỗ đứng bằng kết quả công việc và chuẩn bị lằn ranh đỏ rút lui. Ranh giới chỉ thực sự vững chắc khi bạn là một nhân sự tạo ra giá trị thực chất. Hãy tập trung toàn bộ tâm trí để làm việc chu đáo, mang lại kết quả rõ ràng mà phòng ban tin cậy. Khi bạn là người nắm vững chuyên môn, không một người quản lý sáng suốt nào dám làm khó bạn chỉ vì bạn không chịu đi mua đồ ăn sáng hộ họ.
Tuy nhiên, nếu sau nhiều lần từ chối lịch sự mà người quản lý vẫn tỏ thái độ hằn học hoặc cố tình trù dập, bạn cần tỉnh táo nhận ra đây là một môi trường không lành mạnh. Hãy lưu lại các kết quả công việc khách quan và chủ động tìm kiếm một bến đỗ mới văn minh hơn. Năng lực thật sự luôn được các tổ chức đàng hoàng trân trọng và chào đón.
Mời bạn cùng đọc thêm bài phản tư Thấy sếp quyết định sai nhưng không can ngăn? để bóc tách nỗi sợ quyền lực và học cách lên tiếng đàng hoàng nơi công sở.