Có một nghịch lý phổ biến đang âm thầm diễn ra trong tâm trí của hàng vạn bạn trẻ sau vài năm bước chân vào thị trường lao động: bạn tốt nghiệp với một tấm bằng cử nhân loại khá hoặc giỏi, có một vị trí công việc đúng chuyên ngành được đào tạo, nhưng mỗi sáng thức dậy bạn đều cảm thấy kiệt sức và bế tắc. Cảm giác chán chường ấy không hẳn đến từ việc bạn bị đối xử bất công, mà đến từ sự nhận thức rõ ràng rằng chuyên ngành bạn từng dành bốn năm thanh xuân để theo đuổi hoàn toàn không thuộc về con người và giá trị sống của bạn.
Nhiều người rơi vào trạng thái hoang mang tột độ khi đứng trước ngã rẽ. Một mặt, bạn không còn tìm thấy bất kỳ niềm cảm hứng hay động lực phát triển nào trong công việc chuyên môn hiện tại. Bạn nhìn thấy rõ con đường phía trước của cấp trên sau năm năm nữa và tự nhủ rằng mình tuyệt đối không muốn trở thành một phiên bản như vậy. Mặt khác, bạn lại sợ hãi việc rẽ hướng. Bạn sợ rằng mình sẽ phải bắt đầu lại từ con số không tròn trĩnh, sợ bị gia đình chê trách là bốc đồng, và sợ rằng bốn năm học phí cùng công sức dùi mài kinh sử sẽ đổ sông đổ bể.
Sự giằng xé nội tâm này khiến nhiều bạn trẻ chọn cách nhắm mắt làm ngơ và tiếp tục chịu đựng sự mòn mỏi ngày qua ngày. Thế nhưng, sự nghiệp là một chặng đường dài kéo dài suốt ba mươi đến bốn mươi năm cuộc đời. Cố gắng bám trụ trong một chiếc áo quá chật chỉ vì tiếc tiền may áo là một quyết định tốn kém nhất mà một người có thể đưa ra. Đã đến lúc tụi mình cần dũng cảm nhìn thẳng vào những rào cản tâm lý của bản thân và tiếp cận việc đổi ngành bằng một tư duy đàng hoàng, thực tế và an toàn.
Chiếc áo quá chật mang tên ngành học và nỗi hoang mang tuổi trẻ
Quyết định chọn ngành học ở tuổi mười tám là một trong những quyết định thiếu thông tin nhất của đời người. Khi mới tốt nghiệp trường phổ thông, hầu hết tụi mình đều chưa từng bước chân vào cuộc sống thực tế, chưa hiểu rõ cách vận hành của các ngành nghề và càng chưa có đủ trải nghiệm để thấu suốt năng lực thật sự của chính mình. Sự lựa chọn ngành học thời điểm đó phần lớn chịu ảnh hưởng từ kỳ vọng của gia đình, định hướng cảm tính của người lớn hoặc những trào lưu thời thượng ngoài xã hội.
Đến khi bước vào giảng đường đại học, khoảng cách giữa sách vở giáo trình và thực tế công việc ngoài đời bắt đầu lộ rõ. Bạn được học những lý thuyết trừu tượng nhưng lại thiếu vắng hoàn toàn các kỹ năng làm việc thực tế, kỹ năng giao tiếp và khả năng thích ứng với áp lực hàng ngày. Sau bốn năm miệt mài tích lũy tín chỉ, bạn cầm tấm bằng tốt nghiệp đi làm và bàng hoàng nhận ra công việc thực tế hoàn toàn khác xa với những gì mình từng mường tượng.
Một kỹ sư công nghệ có thể nhận ra mình kiệt sức khi phải ngồi một chỗ tám tiếng mỗi ngày dán mắt vào màn hình máy tính để sửa lỗi phần mềm, trong khi niềm say mê thật sự của họ lại nằm ở việc trò chuyện và kết nối con người. Một cử nhân kế toán có thể nhận ra mình nghẹt thở trước các bảng cân đối số liệu khô khan, trong khi trực giác nhạy bén của họ lại hướng về việc sáng tạo nội dung và tìm hiểu nhu cầu khách hàng. Chiếc áo chuyên ngành từng được coi là tấm vé bảo đảm tương lai nay biến thành một sợi dây xích trói buộc năng lực phát triển tự nhiên của bạn.
Sự bế tắc này kéo theo một chuỗi mệt mỏi về tinh thần. Bạn bắt đầu nghi ngờ năng lực bản thân, tự trách mình là kẻ kém cỏi vì không thể gắn bó với ngành học như bạn bè đồng trang lứa. Cảm giác chán nản công việc lan sang cả đời sống cá nhân, khiến bạn đánh mất sự tự tin và luôn sống trong trạng thái bồn chồn, lo âu mỗi khi có ai đó hỏi về công việc hiện tại.
Tiếc nuối quá khứ và nỗi sợ mất đi chỗ đứng xã hội
Để hiểu vì sao tụi mình khó lòng dứt khoát rẽ hướng, có hai rào cản tâm lý rất lớn đang níu chân người trẻ:
Rào cản đầu tiên là cái bẫy tiếc nuối những gì đã bỏ ra trong quá khứ. Đó là những khoản tiền bạc, thời gian và công sức bạn đã dồn vào bốn năm đại học mà không thể nào lấy lại được. Khi nghĩ đến việc chuyển sang một ngành nghề hoàn toàn mới, tâm trí tụi mình ngay lập tức tiếc nuối: Mình đã mất bốn năm thanh xuân ở trường đại học, cha mẹ đã tốn bao nhiêu tiền bạc nuôi ăn học, nếu bây giờ bỏ ngang để làm việc khác thì chẳng phải toàn bộ công sức trước đây đều vô nghĩa hay sao?
Chính tư duy tiếc nuối quá khứ này khiến tụi mình đưa ra những quyết định thiếu sáng suốt cho tương lai. Bạn sẵn sàng đánh cược thêm mười năm tuổi trẻ đầy chán chường chỉ để bù đắp cho bốn năm học đại học đã qua. Đây là một cái bẫy tâm lý nguy hại, bởi lẽ thời gian và tiền bạc của bốn năm trước đã qua đi rồi, việc bạn tiếp tục ở lại trong ngành học không phù hợp không làm cho bốn năm đó có giá trị hơn, mà chỉ khiến bạn mất thêm nhiều năm tháng quý giá của cuộc đời mình.
Rào cản thứ hai là nỗi sợ mất đi danh xưng nghề nghiệp quen thuộc. Tấm bằng đại học và chức danh nghề nghiệp thường gắn liền với cách mọi người xung quanh nhìn nhận bạn. Khi bạn giới thiệu mình là một bác sĩ, một luật sư, một kiến trúc sư hay một kỹ sư, bạn nhận được sự công nhận và ánh mắt an tâm từ gia đình, họ hàng. Danh xưng ấy trở thành một chiếc vỏ bọc an toàn.
Khi quyết định rẽ sang một lĩnh vực mới, bạn phải đối diện với việc tự tay tháo bỏ chiếc vỏ bọc an toàn đó. Bạn sợ cảm giác bị coi là kẻ thất bại, sợ ánh nhìn ái ngại của người quen khi thấy mình từ bỏ một vị trí quen thuộc để làm người học việc từ đầu ở một ngành nghề khác. Nỗi sợ ánh mắt của người đời mạnh mẽ đến mức nó làm tê liệt ý chí của rất nhiều người, khiến họ chọn sự an toàn tù túng thay vì dũng cảm tìm kiếm con đường phát triển thực sự của bản thân.
Rẽ hướng không phải là sự phủ nhận quá khứ hay bắt đầu lại từ con số không, mà là đem toàn bộ vốn sống, tư duy và trải nghiệm từ chặng đường trước làm bàn đạp khác biệt cho hành trình mới.
Đổi nghề không phải là bắt đầu lại từ con số không
Trong sự nghiệp, cuộc đời bạn giống như một hành trình phát triển không ngừng. Khi một hướng đi cũ đã không còn phù hợp với năng lực và nguyện vọng của bạn, việc chuyển hướng là một quyết định hoàn toàn tự nhiên và lành mạnh.
Sai lầm lớn nhất của người đổi ngành là tâm lý mặc cảm rằng mình phải xóa bỏ toàn bộ kinh nghiệm cũ để làm lại từ đầu. Sự thật là bạn không bao giờ bắt đầu lại từ con số không. Những kiến thức kỹ thuật vụn vặt của ngành cũ có thể không dùng đến, nhưng toàn bộ vốn liếng kỹ năng cốt lõi mà bạn đã tích lũy trong suốt những năm tháng qua sẽ đi theo bạn suốt cuộc đời. Đây chính là tài sản quý giá nhất giúp bạn tạo nên lợi thế khác biệt ở lĩnh vực mới.
Vốn liếng kỹ năng này thường tập trung vào ba nhóm năng lực quan trọng:
Thứ nhất là khả năng phân tích và tư duy logic. Năng lực chia nhỏ một vấn đề phức tạp thành từng bước rõ ràng, khả năng đọc hiểu số liệu, tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ và đưa ra giải pháp gãy gọn là điều mà bất kỳ ngành nghề nào cũng cần. Một người học công nghệ khi chuyển sang làm nhân sự sẽ có tư duy quy trình và phân tích số liệu vượt trội hơn những người chỉ làm việc theo cảm tính.
Thứ hai là kỹ năng giao tiếp và phối hợp làm việc. Năng lực diễn đạt ý tưởng mạch lạc, kỹ năng viết email rõ ràng, biết lắng nghe chân thành và khéo léo phối hợp với đồng đội là những giá trị trường tồn. Một người từng học luật hay báo chí khi chuyển sang làm quản lý dự án sẽ có lợi thế vượt trội về việc lập kế hoạch bằng văn bản và kiểm soát thông tin chặt chẽ.
Thứ ba là tinh thần trách nhiệm và khả năng chịu áp lực. Thói quen làm việc có kế hoạch, năng lực tập trung giải quyết việc khó đúng hạn và thái độ làm việc đàng hoàng là những phẩm chất không phụ thuộc vào bất kỳ tấm bằng chuyên ngành nào. Người tuyển dụng ở ngành mới sẽ luôn đánh giá cao một người có tác phong làm việc chuyên nghiệp hơn là một người có bằng cấp đúng ngành nhưng thiếu kỷ luật lao động.
Bốn bước chuyển ngành an toàn và có kiểm soát
Rẽ hướng sự nghiệp không đồng nghĩa với việc bốc đồng nộp đơn thôi việc ngay ngày mai rồi lang thang tìm kiếm cơ hội trong vô vọng. Một cuộc chuyển đổi khôn ngoan luôn được chuẩn bị kỹ lưỡng, bảo đảm an toàn về tiền bạc và giữ vững nhịp sống của bản thân. Hãy thực hiện theo bốn bước thực tế sau:
Bước một, kiểm kê lại toàn bộ vốn liếng kỹ năng bạn đang có. Hãy dành thời gian ngồi lại với cuốn sổ tay và viết ra toàn bộ những kinh nghiệm, kỹ năng mềm và khả năng giải quyết vấn đề mà bạn đã tích lũy được. Phân loại rõ ràng: đâu là kỹ năng chỉ dùng được ở ngành cũ, và đâu là năng lực cốt lõi có thể mang sang ngành mới. Khi nhìn thấy danh mục kỹ năng rõ ràng trên mặt giấy, bạn sẽ bớt hoang mang và nhận ra bản thân có nhiều vốn liếng hơn mình nghĩ.
Bước hai, tìm hiểu thực tế qua những người đi trước. Đừng vội tin vào những lời quảng cáo màu hồng trên mạng xã hội về các ngành nghề đang sốt dẻo. Hãy chủ động tìm gặp từ hai đến ba anh chị đang làm việc thực tế trong lĩnh vực bạn muốn hướng tới. Mời họ một ly cà phê và chân thành hỏi những câu hỏi đời thường: Một ngày làm việc bình thường của anh chị diễn ra như thế nào? Áp lực lớn nhất của ngành là gì? Những kỹ năng nào là yếu tố sống còn để tồn tại và phát triển? Những chia sẻ thực tế này sẽ giúp bạn giải tỏa các ảo tưởng và đưa ra quyết định dựa trên sự thật.
Bước ba, tự làm một sản phẩm thực tế để chứng minh năng lực. Nhà tuyển dụng ở ngành mới sẽ luôn e ngại khi nhìn thấy một ứng viên trái ngành chỉ có một tờ hồ sơ trống trơn kèm theo lời hứa sẽ chịu khó học hỏi. Thay vì chỉ nói suông, hãy tự tay làm ra một sản phẩm nhỏ để chứng minh năng lực thật sự. Nếu muốn chuyển sang làm nội dung tiếp thị, hãy tự viết một bài phân tích sâu sắc về một sản phẩm quen thuộc. Nếu muốn sang làm thiết kế, hãy thiết kế lại giao diện cho một ứng dụng có trải nghiệm chưa tốt. Sản phẩm thực tế này chính là bằng chứng đanh thép nhất thay thế cho tấm bằng đại học trái ngành.
Bước bốn, chuẩn bị sẵn quỹ dự phòng sinh hoạt trước khi rời đi. Bạn chỉ nên chính thức nghỉ việc cũ khi đã tích lũy đủ khoản tiền dự phòng đủ sống tối thiểu trong ba đến sáu tháng. Khoản tiền này đóng vai trò như một tấm đệm đỡ an toàn, giúp bạn không bị rơi vào cảnh túng quẫn để rồi phải nhận bừa một công việc kém chất lượng. Thời điểm lý tưởng nhất để rời đi là khi bạn đã có sản phẩm chứng minh năng lực và nhận được lời mời làm việc chính thức từ môi trường mới.
Mời bạn cùng đọc thêm bài phản tư Cứ gặp việc khó là muốn nhảy việc? để soi chiếu những phản xạ trốn chạy nội tâm và học cách đối diện đàng hoàng trước khi quyết định xoay trục.