Ngày đầu tiên bước chân vào một văn phòng hiện đại ở trung tâm thành phố lớn, rất nhiều bạn trẻ xuất thân từ vùng quê nghèo hay gia đình lao động bình dân phải trải qua một cơn sốc văn hóa âm thầm. Xung quanh bạn, những đồng nghiệp cùng lứa tuổi 22 hay 23 khoác lên mình những bộ trang phục hàng hiệu đắt tiền, đi xe tay ga xịn hoặc được bố mẹ đưa đón bằng xe hơi, thong thả uống ly cà phê ngoại nhập mỗi sáng và bàn luận rôm rả về những chuyến du lịch nước ngoài hay những thương hiệu thời trang xa xỉ.
Nhìn lại mình với chiếc áo sơ mi mua vội ở chợ sinh viên, chiếc xe máy cũ lọc cọc bố mẹ gom góp mua cho từ năm nhất đại học và nỗi lo tiền trọ cuối tháng luôn thường trực trong đầu, một cảm giác tủi thân và tự ti bất chợt dâng lên nghẹn ngào. Bạn bắt đầu cảm thấy mình như một kẻ lạc loài, một người vô hình lọt thỏm giữa một thế giới không thuộc về mình. Mỗi khi đồng nghiệp rủ rê đi ăn trưa ở những nhà hàng sang trọng hoặc góp tiền tham gia những cuộc vui đắt đỏ, bạn chỉ biết ngập ngừng tìm cớ từ chối vì ví tiền không cho phép.
Mặc cảm xuất thân nếu không được nhìn nhận đúng đắn sẽ trở thành một chiếc xiềng xích nặng nề bóp nghẹt sự phát triển sự nghiệp của bạn. Nó khiến bạn luôn rụt rè trong các cuộc họp, ngần ngại phát biểu ý kiến, không dám đòi hỏi quyền lợi xứng đáng và luôn mang tâm lý mình là người chiếu dưới. Thế nhưng, thương trường và môi trường làm việc chuyên nghiệp thực chất không chấm điểm dựa trên gia thế hay độ giàu có của cha mẹ bạn. Thước đo duy nhất và công bằng nhất để xác lập vị thế của một người làm nghề chính là giá trị thực tế và kết quả cụ thể mà bạn mang lại cho tổ chức.
Khoảng cách vô hình trong những câu chuyện bên lề giờ giải lao
Trong đời sống công sở, năng lực chuyên môn chỉ là một nửa câu chuyện, và nửa còn lại nằm ở khả năng giao tiếp và hòa nhập xã hội. Và chính ở những khoảng thời gian nghỉ trưa hay giải lao bên máy pha cà phê, sự khác biệt về hoàn cảnh xuất thân lại lộ rõ nhất. Khi các đồng nghiệp khá giả thoải mái bàn luận về những trải nghiệm ẩm thực cao cấp, những khóa học đắt tiền hay những mối quan hệ gia đình rộng lớn, bạn thường không thể tìm được một điểm chung nào để tham gia vào cuộc trò chuyện.
Sự lệch pha này dễ đẩy bạn vào hai trạng thái cực đoan tiêu cực. Trạng thái thứ nhất là gồng mình học đòi theo lối sống của họ: cắn răng quẹt thẻ tín dụng để mua những món đồ vượt quá khả năng chi trả, gượng ép đi ăn những bữa trưa bằng cả tuần tiền chợ chỉ để được xem là cùng hội cùng thuyền. Cái giá của sự sĩ diện hão huyền này là những món nợ nần chồng chất và sự kiệt quệ tài chính kéo dài.
Trạng thái cực đoan thứ hai là sinh ra lòng thù ghét và định kiến hằn học. Bạn tự động gán cho những đồng nghiệp giàu có cái mác “chỉ dựa hơi bố mẹ”, “công tử bột chẳng có tài cán gì” để tự an ủi cái tôi bị tổn thương của mình. Bạn cố tình xa lánh, tỏ thái độ lạnh lùng, thậm chí ngấm ngầm mong đợi họ mắc sai lầm trong công việc để hả hê. Cả hai cách phản ứng này đều chỉ chứng minh rằng vết thương tự ti trong lòng bạn đang rỉ máu và bạn đang để hoàn cảnh xuất thân chi phối toàn bộ nhân cách của mình.
Thực tế là, xuất thân khá giả của đồng nghiệp không phải là cái tội, và hoàn cảnh nghèo khó của gia đình bạn cũng hoàn toàn không phải là một sự sỉ nhục. Mỗi người sinh ra với một xuất phát điểm khác nhau là một thực tế ngẫu nhiên của cuộc đời. Điều quan trọng không phải là bạn bắt đầu từ vạch xuất phát nào, mà là bạn đã nỗ lực chạy được bao xa bằng chính đôi chân của mình.
Dấu ấn tâm lý tuổi thơ và nỗi sợ bị coi thường nơi thành thị
Để tháo gỡ mặc cảm xuất thân, bạn cần can đảm truy tìm về nguồn gốc tâm lý sâu xa của cảm giác tự ti này. Hầu hết những người lớn lên trong hoàn cảnh kinh tế khó khăn đều mang trong mình những vết thương lòng từ thuở thơ ấu: từng chứng kiến cha mẹ phải cúi đầu vay mượn tiền họ hàng, từng bị bạn bè ở trường trêu chọc vì mặc lại quần áo cũ của anh chị, hoặc từng bị người khác đối xử lạnh nhạt chỉ vì gia đình nghèo. Những ký ức tủi hờn đó khắc sâu vào tâm trí một niềm tin sai lầm: nghèo đói đồng nghĩa với việc kém cỏi và thấp kém hơn người khác.
Khi bước chân lên thành phố và gia nhập môi trường công sở, những tổn thương cũ dễ dàng bị kích hoạt lại mỗi khi bạn thấy ai đó nhìn vào đôi giày cũ hay chiếc điện thoại trầy xước của mình. Bạn có xu hướng suy diễn thái quá mọi hành vi của người khác: một cái nhìn vô tình của đồng nghiệp cũng bị bạn cho là ánh mắt khinh miệt, còn một câu hỏi han bình thường về quê quán cũng khiến bạn giật mình cảnh giác vì sợ bị coi thường. Chiếc kính râm của sự tự ti khiến bạn nhìn đâu cũng thấy sự phân biệt đối xử.
Bên cạnh đó, áp lực phải nhanh chóng đổi đời để chứng minh bản thân cũng tạo ra một gánh nặng tâm lý khổng lồ. Bạn tự đặt lên vai mình trách nhiệm phải thành công thật nhanh, phải kiếm thật nhiều tiền để bù đắp cho những năm tháng thiếu thốn của bản thân và gia đình. Khi thấy những đồng nghiệp xuất phát điểm thuận lợi đạt được thành quả một cách nhẹ nhàng trong khi mình phải trầy da tróc vảy từng ngày, cảm giác bất công và phẫn uất lại trỗi dậy, làm xói mòn niềm tin vào nỗ lực cá nhân.
Nhưng bạn cần tỉnh táo nhận ra rằng: Sự tự ti không đến từ số tiền trong tài khoản của bạn, mà đến từ việc bạn đang đem thước đo của người khác để định giá chính mình. Khi bạn coi trọng sự phô trương vật chất hơn là phẩm giá lao động và ý chí vươn lên, bạn đã tự tước đi quyền được ngẩng cao đầu của một người tự lập.
Tư duy sòng phẳng về giá trị lao động và lợi thế của người tự lực cánh sinh
Nơi thương trường đàng hoàng, doanh nghiệp trả lương cho bạn để giải quyết một bài toán cụ thể, chứ không trả lương cho gia thế của bạn. Một bản báo cáo tài chính chuẩn xác, một dòng mã nguồn tối ưu, một hợp đồng khách hàng được ký kết thành công đều có giá trị ngang nhau, bất kể người tạo ra nó đi xe máy số hay đi xe hơi sang trọng. Trong mắt của một người lãnh đạo có tầm nhìn, hiệu quả công việc và đạo đức nghề nghiệp mới là tài sản quý giá nhất của một nhân sự.
Mặt khác, việc xuất thân từ gian khó thực chất mang lại cho bạn những lợi thế cạnh tranh độc bản mà những người sinh ra ở vạch đích rất khó có được:
Thứ nhất, đó là sức bền bỉ và khả năng chịu áp lực phi thường. Bạn đã từng vượt qua những giai đoạn khó khăn nhất của cuộc sống, từng biết thế nào là chắt chiu từng đồng và tự mình xoay xở trước nghịch cảnh. Khi dự án gặp khủng hoảng, khi công việc đòi hỏi phải thức khuya dậy sớm giải quyết sự cố, sức chịu đựng dẻo dai và ý chí không bỏ cuộc của bạn sẽ là điểm tựa vững chắc cho cả tập thể.
Thứ hai, đó là sự thấu hiểu sâu sắc tâm lý của tầng lớp lao động đại chúng. Nếu bạn làm việc trong các ngành nghề như bán lẻ, tiếp thị, dịch vụ khách hàng hay phát triển sản phẩm, vốn sống đời thực phong phú giúp bạn dễ dàng đồng cảm với nhu cầu, nỗi đau và hành vi tiêu dùng của đại đa số người dân. Đây là một thứ năng lực thực tế mà không một trường đại học danh tiếng hay gia đình khá giả nào có thể truyền thụ được.
Thứ ba, đó là niềm tự hào của một người hoàn toàn tự lập. Mỗi bậc thang thăng tiến bạn đạt được, mỗi đồng tiền bạn kiếm được đều là mồ hôi, công sức và trí tuệ của riêng bạn. Bạn không phải chịu bất kỳ sự sắp đặt hay áp lực trả ơn nào từ danh tiếng gia đình. Sự tự do và thanh thản trong tâm hồn của một người tự mình dựng xây sự nghiệp chính là sự giàu có đích thực mà không của cải nào sánh bằng.
“Xuất phát điểm khiêm tốn không phải là một khiếm khuyết cần che đậy, mà là chứng chỉ danh dự cho sự nỗ lực kiên cường của bạn. Người biết trân trọng gốc gác và tự đứng vững trên đôi chân của mình mới là người tỏa ra phong thái đĩnh đạc và tự do nhất.”
Bộ công cụ sẵn có và các bước vượt qua mặc cảm để tự tin làm nghề
Bạn không cần phải có nhiều tiền mới có thể xây dựng phong thái tự tin và đàng hoàng nơi công sở. Bằng những thói quen rèn luyện mộc mạc và sự chân thành từ bên trong, bạn hoàn toàn có thể làm chủ vị thế của mình qua 3 bước hành động cụ thể sau:
Bước 1: Rà soát và ghi nhận nhật ký giá trị đóng góp của bản thân
Hãy chuẩn bị một cuốn sổ tay nhỏ hoặc mở một ghi chú riêng trên điện thoại với tiêu đề “Nhật ký giá trị”. Mỗi tuần một lần, hãy dành thời gian ghi lại những việc cụ thể mà bạn đã hoàn thành tốt: một sự cố kỹ thuật bạn đã xử lý thành công, một khách hàng khó tính bạn đã thuyết phục được, hoặc một quy trình làm việc bạn đã tối ưu giúp tiết kiệm thời gian cho cả nhóm.
Việc nhìn thấy những đóng góp thực tế được lượng hóa rõ ràng bằng số liệu sẽ giúp bạn neo giữ tâm trí vào thực tế năng lực của mình, thay vì để cảm xúc tự ti dắt mũi. Mỗi khi cảm thấy chạnh lòng trước sự giàu có của đồng nghiệp, hãy mở cuốn sổ này ra đọc lại để tự nhắc nhở mình: Bạn ngồi ở chiếc ghế này là nhờ thực tài và nỗ lực của chính mình, bạn hoàn toàn xứng đáng có mặt ở đây và không hề thua kém bất kỳ ai về giá trị lao động.
Bước 2: Rèn luyện tác phong gọn gàng, chỉn chu và thái độ lịch thiệp
Sự sang trọng và đàng hoàng của một con người không nằm ở nhãn mác quần áo đắt tiền, mà toát ra từ sự sạch sẽ, chỉn chu và tác phong chuyên nghiệp. Bạn chỉ cần vài bộ quần áo công sở giản dị, chất vải bình dân nhưng luôn được giặt sạch sẽ, là ủi phẳng phiu và phối màu nhã nhặn. Một mái tóc gọn gàng, đôi giày được lau chùi sạch sẽ và mùi hương cơ thể dễ chịu đã đủ để tạo nên một diện mạo văn minh và đáng tin cậy.
Bên cạnh đó, hãy rèn luyện phong thái giao tiếp đàng hoàng: nhìn thẳng vào mắt người đối diện khi trò chuyện, nói năng khúc chiết, rõ ràng, chào hỏi lịch sự với tất cả mọi người từ bác bảo vệ, cô lao công cho đến tổng giám đốc. Sự khiêm nhường, đúng giờ và thái độ tôn trọng mọi người chính là tấm danh thiếp quý giá nhất giúp bạn nhận được sự kính trọng chân thành từ đồng nghiệp.
Bước 3: Tham gia giao tiếp bằng sự chân thành và biết từ chối đàng hoàng
Đừng tự cô lập mình khỏi tập thể. Trong những giờ giải lao, bạn hoàn toàn có thể tham gia trò chuyện bằng cách chân thành lắng nghe, hỏi thăm về chuyên môn hoặc chia sẻ những câu chuyện văn hóa, ẩm thực bình dị ở quê hương mình với sự tự hào tự nhiên. Rất nhiều người sinh ra ở thành phố lại vô cùng thích thú khi nghe kể về những trải nghiệm hái sen, bắt cá hay những món ăn dân dã miền quê.
Khi đồng nghiệp rủ rê tham gia những bữa ăn hoặc hoạt động vượt quá khả năng tài chính của bạn, hãy học cách từ chối một cách thẳng thắn, nhẹ nhàng và tự nhiên: “Hôm nay mình có việc cá nhân nên không tham gia cùng mọi người được nhé”, hoặc “Quán này hơi vượt ngân sách tuần này của mình, hẹn dịp khác mọi người đi quán cà phê bình dân mình tham gia cùng nhé”. Sự sòng phẳng và trung thực về hoàn cảnh của mình mà không tự ti hay than vãn sẽ khiến người khác nhìn bạn với ánh mắt nể trọng.
Khi gặp phản pháo: 4 bước giữ vững lập trường
Trong môi trường làm việc, đôi khi bạn có thể gặp phải những lời trêu chọc vô ý thức hoặc mỉa mai ngầm về quê quán, gia cảnh từ những đồng nghiệp thiếu tinh tế. Hãy giữ vững sự điềm tĩnh và bản lĩnh của mình qua 4 bước sau:
Bước 1: Giữ nụ cười điềm đạm và không để cảm xúc tiêu cực bộc phát
Khi ai đó buột miệng trêu đùa: “Dân tỉnh lẻ tụi em chắc tiết kiệm lắm nhỉ, chẳng thấy mua sắm gì bao giờ”, bạn tuyệt đối không nên đỏ mặt tức giận hay buông lời cãi vã chua cay. Hãy hít một hơi thật sâu, giữ nụ cười nhẹ nhàng trên môi. Việc bạn bình thản cho thấy lời nói của họ không hề có sức mạnh làm tổn thương bạn. Hãy đáp lại bằng một câu nói ngắn gọn và dí dỏm: “Dạ đúng rồi anh, em đang ưu tiên tích lũy để đầu tư cho bản thân và gia đình trước ạ”. Thái độ tự tin đó sẽ khiến đối phương tự cảm thấy sự vô duyên trong câu nói của họ và dừng lại.
Bước 2: Khẳng định ranh giới nghề nghiệp bằng hiệu quả công việc vượt trội
Cách đáp trả mạnh mẽ và văn minh nhất trước mọi định kiến xuất thân là chất lượng công việc không tỳ vết. Hãy dồn toàn bộ sự tập trung và năng lượng của bạn vào việc hoàn thành xuất sắc các mục tiêu được giao. Khi bạn luôn là người nộp báo cáo đúng hạn, đưa ra những giải pháp sáng tạo và xử lý công việc với tinh thần trách nhiệm cao nhất, ban lãnh đạo và các đồng nghiệp tử tế sẽ tự khắc nhìn nhận bạn như một trụ cột không thể thay thế của phòng ban.
Bước 3: Nhắc nhở bản thân về hành trình đáng tự hào đã đi qua
Những lúc cảm thấy yếu lòng hay chạnh lòng trước những bất công của cuộc sống, hãy dành một khoảng lặng cho riêng mình, nhìn lại chặng đường dài mà bạn đã tự mình vượt qua để có được ngày hôm nay. Từ một đứa trẻ nghèo ở làng quê lam lũ, vượt qua bao thiếu thốn, thi đỗ đại học, tự bươn chải kiếm sống và giờ đây đang đường hoàng làm việc tại một tòa nhà hiện đại giữa lòng thành phố lớn. Đó là một kỳ tích của sự nỗ lực kiên cường. Hãy tự hào về nguồn cội và gia đình của mình, bởi chính sự gian khó đó đã tôi luyện nên một phiên bản bạn đầy bản lĩnh như hiện tại.
Bước 4: Đồng hành và nâng đỡ những người có hoàn cảnh tương tự
Khi vị thế nghề nghiệp của bạn đã dần vững vàng, hãy mở rộng tấm lòng để quan sát và giúp đỡ những nhân sự mới, những thực tập sinh cũng đang mang trong mình sự rụt rè và mặc cảm xuất thân giống như bạn năm nào. Một lời động viên ấm áp, một sự hướng dẫn tận tình hay một lời rủ đi ăn trưa giản dị sẽ tiếp thêm cho họ niềm tin to lớn. Trở thành một người đi trước tử tế, bao dung chính là cách trọn vẹn nhất để bạn tri ân hành trình vươn lên của chính mình.
