Trên cuốn lịch để bàn của bạn, một ô vuông nhỏ màu đỏ đã được khoanh tròn từ 2 tháng trước. Hôm nay là ngày thứ 60 kể từ khi bạn chính thức bước chân vào công ty với tư cách là một nhân sự thử việc. Trong suốt 2 tháng qua, bạn đã dốc hết sức mình: Đi làm đúng giờ, nhận mọi nhiệm vụ được giao, không quản ngại làm thêm giờ để học việc và cố gắng hòa nhập thật nhanh với văn hóa của cả phòng. Bạn đã hoàn thành trọn vẹn thời hạn thử việc ghi trong thỏa thuận ban đầu.
Thế nhưng, đồng hồ điểm 16:30 chiều mà hộp thư điện tử của bạn vẫn trống trơn. Không có một thông báo nào từ bộ phận nhân sự, người quản lý trực tiếp vẫn đang bận rộn họp hành mà không hề nhắc tới việc đánh giá kết quả, và các đồng nghiệp xung quanh dường như cũng chẳng ai để ý đến mốc thời gian quan trọng này. Bạn ngồi thấp thỏm bên bàn làm việc, ánh mắt dán chặt vào màn hình máy tính với hàng ngàn câu hỏi bủa vây trong tâm trí: “Liệu mình có được giữ lại làm việc chính thức không?”, “Họ đang quên hay họ đang ngầm đánh giá mình không đạt yêu cầu?”, “Nếu mình chủ động hỏi thì có bị xem là nôn nóng hay đòi hỏi quyền lợi quá sớm?”.
Cảm giác bất an và lấp lửng này khiến bạn vô cùng mệt mỏi. Bạn rơi vào thế bị động hoàn toàn: Không biết tương lai của mình ngày mai sẽ ra sao, có nên tiếp tục nhận các đầu việc mới của tuần tới hay bắt đầu rải hồ sơ xin việc ở nơi khác. Bạn muốn lên tiếng nhưng lại sợ hãi, và cuối cùng chọn cách im lặng ngồi chờ trong thấp thỏm, hy vọng ai đó sẽ nhớ ra sự hiện diện của mình.
Sự im lặng của công ty và chiếc bẫy chờ đợi trong thấp thỏm
Tình trạng kết thúc 2 tháng thử việc mà không nhận được bất kỳ phản hồi chính thức nào từ phía doanh nghiệp là một hiện tượng rất phổ biến nơi công sở. Nhiều bạn trẻ thường tự suy diễn và biến sự im lặng này thành một mối đe dọa to lớn đối với lòng tự trọng của mình. Bạn nghĩ rằng công ty đang chần chừ vì chưa hài lòng về bạn, hoặc sếp đang cân nhắc tìm một người khác thay thế.
Tuy nhiên, trong thực tế vận hành của doanh nghiệp, lý do phổ biến nhất cho sự chậm trễ này lại rất trần trụi: Sự quá tải của hệ thống quản lý. Các nhà quản lý thường xuyên bị cuốn vào hàng tá cuộc họp khẩn cấp, các chỉ tiêu doanh số và những sự cố phát sinh hàng ngày. Bộ phận nhân sự tại nhiều công ty vừa và nhỏ cũng thường xuyên bị quá tải giấy tờ, khiến việc theo dõi chính xác từng ngày hết hạn thử việc của nhân viên mới bị trễ hạn từ vài ngày đến cả tuần lễ.
Chiếc bẫy nguy hiểm nhất của người mới đi làm là thói quen im lặng chịu đựng và kéo dài thời gian làm việc không hợp đồng. Một số công ty thiếu chuyên nghiệp thậm chí còn cố tình lờ đi mốc thời gian này để kéo dài thời gian trả lương thử việc 85%, vừa tiết kiệm chi phí đóng bảo hiểm xã hội vừa tạo áp lực tâm lý khiến nhân viên phải tiếp tục cống hiến hết mình vì lo sợ bị đuổi việc.
Nếu bạn cứ cắn răng làm việc trong sự mơ hồ đó suốt 3 tháng hoặc 4 tháng mà không dám lên tiếng, bạn đang tự biến mình thành một người lao động yếu thế. Bạn đánh mất quyền được bảo vệ bởi luật lao động, chấp nhận mức thu nhập thấp hơn cam kết và tự gieo vào lòng mình sự ức chế ngấm ngầm. Một mối quan hệ hợp tác công việc lành mạnh không thể nào bắt đầu từ sự thiếu sòng phẳng và mập mờ về quyền lợi cơ bản như vậy.
Nguồn gốc của tâm lý ngại hỏi và chiếc bóng đứa trẻ chỉ biết vâng lời
Tâm lý thấp thỏm ngồi chờ công ty gọi tên mà không dám mở lời thực ra không bắt đầu từ ngày bạn đi làm. Nó bắt đầu từ đứa trẻ mười lăm tuổi năm xưa, luôn tin rằng việc của mình là im lặng chờ người lớn đánh giá và phát phiếu khen, nếu dám chủ động đòi hỏi thì sẽ bị xem là hư đốn hay tham lam. Suốt những năm tháng ngồi trên ghế nhà trường, bạn được rèn luyện để trở thành một người nhận lệnh ngoan ngoãn: Bạn làm bài thi và thụ động chờ đợi thầy cô chấm điểm, chứ chưa từng có cơ hội được ngồi lại đối thoại sòng phẳng về công sức của mình.
Khi bước chân vào thị trường lao động, nếp nghĩ của đứa trẻ ngoan tiếp tục trói buộc bạn. Bạn nhìn cấp trên và phòng nhân sự như những người nắm toàn quyền sinh sát, còn bản thân mình chỉ là một người xin việc nhỏ bé đang đi xin xỏ một cơ hội mưu sinh. Bạn mang tâm lý hàm ơn quá mức: Bạn biết ơn vì công ty đã nhận bạn vào thử việc, nên bạn cảm thấy việc mở lời hỏi về hợp đồng và lương thưởng là một hành động vô ơn hoặc thiếu khiêm tốn.
Thêm vào đó là nỗi sợ bị từ chối và cảm giác mặc cảm tự ti. Bạn lo sợ rằng nếu mình mở lời hỏi, câu trả lời nhận về có thể là: “Công ty thấy em chưa phù hợp”. Để trốn tránh viễn cảnh đau đớn ấy, tâm trí bạn chọn cách trì hoãn và duy trì trạng thái lấp lửng hiện tại, thà chịu đựng sự lo âu mơ hồ còn hơn là phải đối diện với một sự thật dứt khoát.
Thế nhưng, sự trưởng thành thực sự của một người làm nghề bắt đầu khi bạn nhận ra rằng: Đi làm là một mối quan hệ kinh tế sòng phẳng giữa hai bên bình đẳng. Doanh nghiệp bỏ tiền ra để thuê thời gian, chất xám và kỹ năng của bạn, còn bạn đầu tư công sức để giải quyết các vấn đề cụ thể của tổ chức. Bạn không đi xin việc theo kiểu ban ơn, và công ty cũng không phải là người cứu rỗi cuộc đời bạn. Đòi hỏi sự rõ ràng về hợp đồng lao động sau khi đã hoàn thành thời hạn cam kết là một quyền lợi hợp pháp và là trách nhiệm bảo vệ chính mình của một người trưởng thành.
Góc nhìn quản trị sòng phẳng và giá trị của một cuộc đối thoại đúng lúc
Dưới lăng kính của những người làm quản lý chuyên nghiệp, một nhân sự biết chủ động mở lời hỏi về kết quả thử việc một cách lịch thiệp không bao giờ bị coi là kẻ phiền phức hay hám lợi. Ngược lại, hành động đó chứng minh rằng bạn là một người có tư duy làm việc chủ động, có bản lĩnh giao tiếp và biết quản trị lộ trình phát triển của chính mình.
Người quản lý bận rộn thường đánh giá rất cao những nhân sự biết chủ động nhắc việc một cách văn minh. Khi bạn chủ động đề xuất một buổi trao đổi ngắn để nhìn lại kết quả 2 tháng vừa qua, bạn đang giúp sếp tiết kiệm thời gian ghi nhớ, đồng thời tạo ra một cơ hội tuyệt vời để hai bên cùng ngồi lại đồng bộ kỳ vọng cho chặng đường tiếp theo. Sếp sẽ nhìn thấy ở bạn tinh thần trách nhiệm cao đối với công việc chứ không phải là sự thụ động chờ người khác chỉ tay năm ngón.
Hơn thế nữa, buổi trao đổi này vừa là dịp để bạn lắng nghe sếp nhận xét, vừa là cơ hội để chính bạn đánh giá lại doanh nghiệp. Sau 60 ngày cọ xát thực tế, bạn đã có đủ dữ liệu để trả lời những câu hỏi quan trọng cho tương lai của mình: Môi trường làm việc ở đây có lành mạnh không, người quản lý này có đáng để bạn học hỏi và gắn bó không, khối lượng công việc có tương xứng với mức lương chính thức và cơ hội thăng tiến hay không?
Nếu mọi thứ đều phù hợp, buổi đối thoại sẽ là bước đệm vững chắc để bạn ký kết hợp đồng chính thức với mức lương 100% kèm theo các chế độ phúc lợi rõ ràng. Còn nếu công ty tỏ thái độ vòng vo, tiếp tục lạm dụng thời gian thử việc hoặc môi trường làm việc quá độc hại, bạn sẽ có được câu trả lời dứt khoát để nhanh chóng dừng lại, tìm kiếm một bến đỗ mới xứng đáng hơn mà không lãng phí thêm bất kỳ ngày tháng thanh xuân nào nữa.
Ba bước chuẩn bị và nghệ thuật chủ động mở lời về hợp đồng chính thức
Để cuộc đối thoại về hợp đồng diễn ra nhẹ nhàng, chuyên nghiệp và đạt được kết quả tốt nhất, bạn cần thực hiện theo 3 bước chuẩn bị kỹ lưỡng:
Bước 1: Lập bản tổng kết ngắn gọn những kết quả thực tế trong 60 ngày thử việc
Đừng bước vào buổi trao đổi với bàn tay trắng hoặc chỉ nói bằng những cảm xúc chung chung. Khoảng 3 ngày trước khi hết hạn thử việc, hãy dành ra 1 buổi tối để lập một bản tóm tắt gọn gàng trong 1 trang giấy hoặc file trình chiếu ngắn. Bản tổng kết này cần làm rõ 3 nội dung trọng tâm: Danh sách các dự án và đầu việc chính bạn đã hoàn thành kèm theo số liệu cụ thể, những điểm tiến bộ mà bạn đã học hỏi trong văn hóa của phòng ban, và những kỹ năng bạn nhận thấy mình cần tiếp tục trau dồi để đóng góp tốt hơn trong quý tới. Khi bạn đưa ra một bản tổng kết chỉn chu, bạn đã nắm chắc 90% phần thắng trong tay vì không một người quản lý nào có thể phủ nhận những kết quả thực tế được trình bày rõ ràng.
Bước 2: Gửi thư điện tử xin một buổi trao đổi trực tiếp với người quản lý trực tiếp
Vào đúng ngày thứ 60, hãy gửi một bức thư điện tử ngắn gọn, lịch sự và chân thành đến người quản lý trực tiếp của bạn, đồng thời có thể gửi kèm cho nhân sự phụ trách tuyển dụng. Trong thư, hãy khéo léo nhắc về mốc thời gian và đề xuất một cuộc hẹn:
“Kính gửi anh/chị, hôm nay là ngày kết thúc 2 tháng thử việc của em tại công ty. Trong 60 ngày vừa qua, em rất cảm ơn sự hướng dẫn tận tình của anh/chị và các anh chị trong phòng đã giúp em nhanh chóng hòa nhập với công việc. Em xin phép gửi kèm bản tổng kết ngắn gọn những việc em đã làm được trong thời gian qua. Nếu anh/chị thu xếp được thời gian, em rất mong có một buổi trao đổi khoảng 15 phút để lắng nghe những góp ý của anh/chị về kết quả thử việc của em, cũng như thảo luận về định hướng và hợp đồng chính thức sắp tới ạ”.
Cách mở lời này vừa vô cùng tinh tế, vừa thể hiện sự tôn trọng đối với thời gian của sếp, lại vừa khẳng định rõ ràng mục đích của buổi gặp gỡ mà không hề tạo cảm giác thúc ép hay đòi hỏi nặng nề.
Bước 3: Bước vào phòng họp với tâm thế đối tác bình đẳng và tinh thần cầu thị
Trong buổi trao đổi trực tiếp, hãy giữ phong thái tự tin, điềm đạm và nụ cười cởi mở. Hãy chủ động trình bày tóm tắt bản báo cáo của mình trong 5 phút đầu tiên, sau đó dành phần lớn thời gian để lắng nghe người quản lý nhận xét. Hãy chân thành đón nhận những lời khen ngợi lẫn những góp ý thẳng thắn về những điểm bạn cần hoàn thiện.
Khi thảo luận về hợp đồng chính thức, hãy mạnh dạn xác nhận lại rõ ràng 4 yếu tố cốt lõi: Vị trí chức danh chính thức, mức lương sau thử việc có đúng 100% như thỏa thuận ban đầu không, thời điểm bắt đầu đóng bảo hiểm xã hội là khi nào, và các chỉ tiêu đánh giá công việc trong giai đoạn mới. Mọi sự thống nhất cần được ghi nhận lại bằng văn bản hoặc thư điện tử xác nhận. Sự rõ ràng ngay từ ngày đầu tiên ký hợp đồng chính thức chính là nền tảng vững chắc nhất bảo vệ uy tín và phẩm giá làm nghề của bạn suốt những năm tháng sự nghiệp về sau.
“Sự đàng hoàng trong công việc không đến từ việc im lặng chờ đợi sự ban ơn, mà đến từ sự tự tin vào giá trị mình tạo ra và dũng khí mở lời đối thoại sòng phẳng về quyền lợi của chính mình.”
Mời bạn cùng đọc thêm góc phản tư Biết câu trả lời nhưng không dám phát biểu trong cuộc họp để thấu hiểu nỗi sợ bị đánh giá và dũng cảm cất lên tiếng nói của riêng mình.