Có một kiểu bế tắc rất quen thuộc mà hầu như bất kỳ học sinh cấp 3 nào cũng từng trải qua khi bước vào những năm tháng cuối cấp.
Đó là một đêm muộn lúc 23:00, khi bàn học của bạn ngổn ngang những tập đề thi thử toán, lý, hóa hay tập tài liệu ngữ văn dày cộp. Bạn cầm điện thoại lên và vô tình thấy bạn cùng lớp vừa đăng ảnh khoe chứng chỉ tiếng Anh điểm cao chót vót, kèm theo bài viết thông báo đã trúng tuyển sớm vào một trường đại học danh tiếng. Lướt thêm vài lượt nữa, một người bạn khác trong nhóm chia sẻ lịch học thêm kín mít từ thứ hai đến chủ nhật tại 4 trung tâm luyện thi khác nhau.
Trong khoảnh khắc ấy, căn phòng bỗng trở nên ngột ngạt lạ thường. Cổ họng bạn nghẹn đắng khi nghĩ đến câu hỏi quen thuộc mà bố mẹ vừa hỏi lúc bữa cơm tối: “Thế rốt cuộc con tính thi ngành gì, trường nào? Bạn bè người ta biết hết rồi, con cứ đủng đỉnh thế này định làm cả nhà mất mặt à?”.
Bạn nhìn vào tờ phiếu đăng ký nguyện vọng vẫn còn để trắng tinh trên góc bàn, cảm giác hoang mang và bất an dâng lên như một đợt sóng nhấn chìm tâm trí. Bạn tự hỏi: “Tại sao mọi người xung quanh đều biết rõ họ muốn gì và chạy nhanh đến thế, còn mình thì ngay cả việc thích ngành nào cũng không có câu trả lời?”.
Cơn sốt ruột của đứa trẻ đứng nhìn bạn bè về đích sớm
Để xoa dịu nỗi sợ hãi bị bạn bè bỏ lại sau lưng, phản xạ tự nhiên đầu tiên của nhiều bạn học sinh là cuống cuồng tìm cách chạy theo đám đông.
Bạn xin tiền bố mẹ đăng ký thêm 2 lớp học thêm cấp tốc vào các buổi tối trong tuần. Bạn lên mạng tải về hàng chục bộ đề thi của các trường chuyên, mua thêm những cuốn sách tham khảo dày cộp dù biết rõ cuốn mua tháng trước vẫn chưa mở ra quá 3 trang. Bạn tự nhủ rằng chỉ cần mình cũng bận rộn như các bạn, chỉ cần ngày nào mình cũng thức đến 1-2 giờ sáng để làm bài, thì cảm giác lo âu và bất an kia sẽ tự khắc biến mất.
Thế nhưng, sự thật trớ trêu là: chạy trong hoảng loạn không bao giờ giúp bạn tìm thấy đích đến, nó chỉ khiến bạn kiệt sức nhanh hơn mà thôi.
Khi bạn chưa biết mình thực sự có thế mạnh ở lĩnh vực nào, chưa hiểu rõ ngành học phía trước đòi hỏi những tố chất gì, việc cắm đầu vào giải đề thi ngày đêm giống như việc bạn cố gắng đạp ga thật mạnh trên một chiếc xe đang mất lái. Bạn tiêu tốn rất nhiều tiền bạc của gia đình, vắt kiệt sức khỏe và tinh thần của tuổi trẻ, nhưng bên trong lòng bạn vẫn hoàn toàn rỗng tuếch và mù mờ về tương lai.
Áp lực thi cử của học sinh cấp 3 thường không đến từ việc bài vở quá khó, mà đến từ sự so sánh ngầm không ngừng nghỉ giữa mình và người khác. Bạn nhìn vào ánh hào quang trúng tuyển sớm của bạn bè rồi tự trừ điểm giá trị của chính mình. Nhưng bạn quên mất rằng, mỗi người bước vào đời với một xuất phát điểm, một hoàn cảnh gia đình và những năng khiếu hoàn toàn khác nhau. Bắt chước con đường của người khác chỉ biến bạn thành một bản sao mờ nhạt và sớm đuối sức khi đường đua thực sự bắt đầu.
Ảo tưởng về một ngành học hoàn hảo và cái bẫy chọn ngành nghe cho oai
Để tìm lại sự tỉnh táo trước ngã rẽ quan trọng, tụi mình cần nhìn thẳng vào nguồn cơn tâm lý đang dẫn dắt những quyết định vội vã này.
Thói quen cuống cuồng tìm kiếm một đáp án hoàn hảo cho tương lai thực ra không bắt đầu từ năm lớp 12. Nó bắt đầu từ đứa trẻ 10 tuổi năm xưa, luôn quen với việc mọi bài kiểm tra ở trường đều có sẵn một đáp án mẫu và giá trị của bản thân luôn được đo bằng điểm 10 đỏ chói trên trang vở. Suốt những năm tháng ngồi trên ghế nhà trường, bạn được dạy rằng chỉ cần học thuộc lòng công thức và làm đúng barem điểm là bạn sẽ thành công.
Đến khi đứng trước ngưỡng cửa chọn ngành vào đời, nơi không còn đáp án mẫu, không có đề cương ôn tập và chẳng có thang điểm nào định sẵn cho cuộc sống, bạn lập tức hoảng sợ. Sự hoang mang đó khiến bạn dễ dàng rơi vào hai chiếc bẫy nguy hiểm:
Chiếc bẫy thứ nhất: Ảo tưởng về một ngành học hoàn hảo có thể đảm bảo cuộc đời sẽ sung sướng mãi mãi. Bạn tin rằng chỉ cần đỗ vào một ngành thời thượng, mọi khó khăn về tài chính, công việc và tương lai sẽ tự động được giải quyết. Niềm tin ngây thơ này khiến bạn bỏ qua việc tìm hiểu xem bản thân có năng lực tư duy phù hợp với ngành đó hay không, dẫn đến bi kịch bước vào giảng đường với tâm trạng vỡ mộng và chán chường.
Chiếc bẫy thứ hai: Chọn ngành nghe cho oai để làm hài lòng người khác. Thấy người lớn trong họ hàng bàn tán về những cái tên hào nhoáng như trí tuệ nhân tạo, truyền thông số hay kinh doanh quốc tế, bạn vội vàng điền vào phiếu nguyện vọng để nhận được những ánh nhìn ngưỡng mộ trong các buổi họp mặt gia đình. Bạn chọn một danh xưng lấp lánh để thỏa mãn sự tự hào của bố mẹ, nhưng người trực tiếp ngồi học 4 năm ròng rã và gánh chịu những giờ phút bế tắc lại chính là bạn.
Trường đại học và cuộc đời phía trước không vận hành theo phong trào
Bước qua cánh cổng trường phổ thông, cuộc đời phía trước vận hành theo những quy luật hoàn toàn khác với những gì bạn từng hình dung.
Trong thực tế cuộc sống, thị trường lao động và các tổ chức không bao giờ ban phát sự thành công cho việc chạy theo số đông. Một tấm bằng đại học mang tên một ngành học thời thượng sẽ không giúp bạn có được một vị trí vững vàng nếu bạn không sở hữu năng lực chuyên môn thực tế và bản lĩnh giải quyết vấn đề.
Nhiều người đi trước từng trả giá rất đắt cho việc vội vã chọn ngành theo phong trào. Họ cắm đầu ôn thi vào một trường điểm chuẩn cao chót vót chỉ vì muốn chứng tỏ bản thân với bạn bè cùng lớp. Để rồi sau khi trúng tuyển, họ nhận ra mình hoàn toàn không có khả năng ngồi hàng giờ trước những dòng mã lập trình, hoặc không thể chịu nổi việc phải làm việc với những con số tài chính khô khan. Kết quả là 4 năm đại học trôi qua trong sự vật vờ, ra trường với một tấm bằng không đúng sở trường và lại phải bắt đầu lại từ con số không ở tuổi 22.
Thà rằng bạn can đảm chậm lại một vài tháng ở tuổi 18 để nghiêm túc tìm hiểu chính mình, còn hơn là vội vã lao theo một lựa chọn mù quáng rồi phải trả giá bằng nhiều năm tháng tuổi trẻ lạc lối phía sau. Chọn đúng việc mình có thể làm tốt và kiên trì rèn luyện luôn tạo ra chỗ đứng vững chắc hơn nhiều so với việc cố chen chân vào một ngành nghề đang sốt dẻo nhưng bản thân lại hoàn toàn xa lạ.
Ba việc thực tế giúp học sinh cấp 3 tìm lại điểm tựa cho mình
Nếu bạn đang cảm thấy hoang mang và sốt ruột trước kỳ thi sắp tới, hãy gác lại những lời khuyên chung chung trên mạng và bắt tay vào thực hiện ba việc cụ thể sau:
Một là, kiểm kê trung thực 3 môn học hoặc hoạt động bạn từng làm tốt mà không thấy khổ sở. Đừng bắt đầu bằng việc nhìn vào danh sách các ngành nghề hot, hãy nhìn vào trải nghiệm thực tế 12 năm đi học của chính bạn. Hãy lấy một cuốn sổ tay nhỏ hoặc mở ứng dụng ghi chú trên điện thoại, chia làm hai cột rõ ràng: Cột trái ghi những việc bạn làm nhanh và thấy nhẹ nhõm, Cột phải ghi những việc khiến bạn thấy ngột ngạt và gượng gạo. Tự hỏi mình: “Trong tất cả các môn học, những phần kiến thức nào mình tiếp thu nhanh nhất mà không cần ai thúc ép? Trong các hoạt động ở trường, việc gì mình từng tham gia và tạo ra kết quả khiến thầy cô hay bạn bè khen ngợi?”. Đó có thể là khả năng viết một bài văn lập luận mạch lạc, sự tỉ mỉ khi làm một thí nghiệm sinh học, hay sự khéo léo khi gắn kết các bạn trong một buổi biểu diễn văn nghệ. Những điểm sáng có thật đó chính là gợi ý trung thực nhất về vùng năng lực tự nhiên của bạn.
Hai là, chủ động hẹn một anh chị khóa trên đang học đúng ngành đó để hỏi 5 câu hỏi lột trần sự thật. Đừng tin hoàn toàn vào những lời quảng cáo hào nhoáng trong tờ rơi tuyển sinh. Hãy tìm kiếm trên mạng xã hội, các hội nhóm sinh viên hoặc qua các anh chị cựu học sinh trường cấp 3 của bạn đang học năm 3 hoặc năm 4 ngành đó. Hãy gửi một tin nhắn ngắn gọn, lịch sự để xin 15-20 phút trò chuyện và hỏi thẳng 5 câu hỏi: Một tuần học gồm những môn gì khó nhất? Những ai không nên học ngành này? Điểm thất vọng nhất của ngành học là gì? Những kỹ năng nào cần chuẩn bị trước khi vào trường? Cơ hội việc làm thực tế ngoài đời diễn ra như thế nào? Khoảng 30 phút trò chuyện chân thật với người trong cuộc sẽ cho bạn lượng thông tin quý giá hơn 10 buổi tư vấn tuyển sinh tập trung.
Ba là, đặt ra thử thách tự làm một sản phẩm nhỏ trong 14 ngày bằng các công cụ miễn phí trước khi đặt bút điền nguyện vọng. Cách tốt nhất để biết mình có hợp với một hướng đi hay không là chạm tay vào làm thử điều cơ bản nhất của hướng đi đó ngay hôm nay mà không cần tốn một đồng chi phí:
- Nếu bạn hướng về ngành Thiết kế đồ họa hoặc Truyền thông, hãy mở Canva hoặc Figma bản miễn phí, tự chọn một mẫu và hoàn thành một tấm áp phích cổ động cho sự kiện ở trường hoặc thiết kế một bìa sách bạn yêu thích.
- Nếu bạn hướng về ngành Công nghệ thông tin hoặc Lập trình, hãy nhờ công cụ AI miễn phí hướng dẫn bạn gõ những dòng mã HTML và CSS cơ bản đầu tiên để tự tạo một trang web cá nhân đơn giản.
- Nếu bạn hướng về ngành Kinh doanh hoặc Marketing, hãy cùng một người bạn lên kế hoạch bán một món đồ nhỏ, tự lập bảng tính trên Google Sheets miễn phí để tính toán tiền vốn, giá bán và ước tính lời lỗ.
- Nếu bạn hướng về ngành Ngôn ngữ hoặc Viết lách, hãy mở Google Docs và thử dịch một mẩu tin ngắn mỗi ngày hoặc tự viết một bài cảm nhận sách trong 14 ngày liên tục. Trải nghiệm thực tế khi bạn tự tay xoay xở với công việc sẽ cho bạn câu trả lời rõ ràng nhất: liệu bạn có thực sự hào hứng khi đối diện với những việc hàng ngày của nghề này hay không.
Kỳ thi đại học là một cột mốc quan trọng, nhưng nó không phải là cánh cửa duy nhất quyết định toàn bộ giá trị và tương lai của cuộc đời bạn. Đừng để sự sốt ruột nhất thời biến bạn thành một con thiêu thân lao vào các lò luyện thi trong vô định. Hãy bình tĩnh lắng nghe chính mình, chuẩn bị những bước đi vững chắc và đàng hoàng bước vào tương lai bằng chính đôi chân của mình.
“Mỗi khi bạn sốt ruột muốn đăng ký thêm một lớp luyện thi chỉ vì thấy bạn bè đang đi học, hãy tự hỏi: Bạn đang nỗ lực vì tương lai của mình, hay chỉ đang vội vã tìm một tấm khiên để che giấu nỗi sợ bị bỏ lại phía sau?”
Mời bạn cùng đọc thêm bài phản tư Nỗi mặc cảm khi mang mác sinh viên trường tư để nhìn sâu vào tâm lý tự ti trường lớp và học cách xây dựng sự tự tin từ chính năng lực thực chất của mình.