Đúng năm giờ chiều ngày mùng năm hàng tháng, tiếng chuông thông báo từ ứng dụng ngân hàng trên điện thoại vang lên một âm thanh quen thuộc. Mở màn hình ra, bạn nhìn thấy dòng chữ biến động số dư: Tài khoản vừa được cộng tám triệu năm trăm nghìn đồng kèm nội dung chi trả lương tháng đầu tiên. Một cảm giác tự hào, phấn khởi và sung sướng tột cùng dâng trào trong lồng ngực bạn.
Đây là số tiền lớn nhất mà bạn từng tự tay làm ra từ sức lao động chân chính của mình. Không còn phải ngửa tay xin tiền trợ cấp từ cha mẹ, không còn phải đắn đo từng nghìn đồng tiền ăn sáng, bạn cảm thấy mình đã chính thức bước vào thế giới của những người trưởng thành tự do và độc lập.
Thế nhưng, cảm giác giàu có và tự do đó thường không kéo dài được bao lâu. Chỉ sau một tuần lễ hào hứng, bạn liên tục quẹt thẻ mua sắm: tự thưởng cho mình một đôi giày mới đắt tiền, khao bạn bè một bữa ăn sang trọng ăn mừng tốt nghiệp, mua quà biếu người thân trong gia đình và đặt đồ ăn qua ứng dụng liên tục. Đến ngày mười lăm giữa tháng, khi mở lại tài khoản ngân hàng để thanh toán tiền phòng trọ và hóa đơn tiền điện, bạn bàng hoàng nhận ra số dư trong tài khoản chỉ còn lại vỏn vẹn vài trăm nghìn đồng.
Cơn hoảng loạn lập tức ập đến. Bạn đứng trước mười lăm ngày còn lại của tháng với một chiếc ví rỗng tuếch, phải ăn mì tôm qua bữa hoặc ngậm ngùi vay mượn bạn bè. Rất nhiều bạn trẻ mới ra trường rơi vào cái bẫy cháy túi này ngay trong tháng đầu tiên đi làm, để rồi bắt đầu một chu kỳ nợ nần luẩn quẩn mà không biết làm sao thoát ra.
Cơn say mua sắm của tháng lương đầu đời và cái bẫy rỗng túi
Chiếc bẫy chi tiêu sau khi nhận tháng lương đầu tiên là một hiện tượng tâm lý cực kỳ phổ biến đối với những người vừa bước qua ngưỡng cửa tự lập.
Suốt mười hai năm học phổ thông và bốn năm đại học, bạn luôn sống trong tình trạng khan hiếm tài chính. Mọi nhu cầu mua sắm cá nhân đều phải thắt lưng buộc bụng hoặc phụ thuộc vào sự chu cấp có hạn của gia đình. Vì vậy, khi đột ngột nắm giữ trong tay một số tiền hàng triệu đồng mà không có ai giám sát, tâm lý kìm nén bấy lâu nay bùng nổ dữ dội. Bạn cảm thấy mình có quyền được hưởng thụ, có quyền bù đắp lại cho những năm tháng thiếu thốn trước đây.
Chiếc bẫy thứ hai là áp lực phải thể hiện sự thành đạt trước mắt bạn bè và gia đình. Bạn muốn chứng minh rằng mình đã ra trường, đã có việc làm ổn định và kiếm ra tiền đàng hoàng. Bạn sẵn sàng giành lấy hóa đơn thanh toán trong các buổi tụ tập ăn uống, mua những món quà vượt quá khả năng tài chính để biếu bố mẹ nhằm đổi lấy những lời khen ngợi và ánh mắt tự hào của người lớn.
Thế nhưng, sự phóng tay quá trớn đó nhanh chóng đưa bạn đối mặt với thực tế nghiệt ngã. Chi phí sinh hoạt tại các thành phố lớn luôn đắt đỏ hơn bạn tưởng tượng rất nhiều: tiền thuê nhà, tiền điện nước, tiền xăng xe, tiền ăn uống hàng ngày và hàng loạt chi phí phát sinh bất ngờ như đám cưới, ma chay hay hỏng xe giữa đường. Khi toàn bộ tiền lương đã bị tiêu tán vào những khoản chi không thiết yếu, bạn lập tức rơi vào cảnh túng quẫn và mất phương hướng.
Tâm lý tự thưởng quá mức và áp lực phải chứng tỏ mình đã lớn
Để xây dựng một thói quen tài chính lành mạnh, tụi mình cần hiểu rõ nguồn gốc sâu xa của những quyết định tiêu tiền bốc đồng.
Thói quen tiêu tiền không phanh bắt nguồn từ những năm tháng dài phải xin xỏ từng đồng bạc lẻ và khao khát chứng minh mình đã hoàn toàn tự lập. Từ thuở nhỏ, mỗi lần xin tiền cha mẹ mua một cuốn truyện tranh hay một món đồ chơi, bạn thường phải nghe những lời cằn nhằn về sự tốn kém và nỗi vất vả mưu sinh của người lớn. Bạn lớn lên với một cảm giác tội lỗi ngấm ngầm về sự phụ thuộc kinh tế, và luôn khao khát đến ngày mình tự kiếm ra tiền để không còn phải cúi đầu trước bất kỳ ai.
Khi cầm đồng lương đầu tiên trong tay, việc tiêu xài hoang phí thực chất là một cách vô thức để bạn xoa dịu vết thương tự ái năm xưa. Bạn tiêu tiền để chứng tỏ quyền lực kiểm soát cuộc đời mình, để khẳng định rằng: “Bây giờ tôi đã tự lo được cho tôi rồi”.
Tuy nhiên, sự trưởng thành đích thực không nằm ở việc bạn có thể tiêu hết bao nhiêu tiền trong một ngày, mà nằm ở việc bạn có thể giữ lại được bao nhiêu tiền và làm chủ dòng tiền của mình ra sao trước những biến cố bất ngờ của cuộc sống. Người lớn thực thụ là người biết chịu trách nhiệm về sự an toàn tài chính của bản thân trong cả ba mươi ngày của tháng, chứ không phải là người huy hoàng trong ba ngày đầu rồi lay lắt trong hai mươi bảy ngày còn lại.
Nguyên tắc quản trị dòng tiền sòng phẳng cho người mới đi làm
Hãy nhìn nhận đồng lương của bạn như dòng máu nuôi sống một doanh nghiệp nhỏ mang tên chính bản thân bạn.
Một doanh nghiệp nếu tiêu hết toàn bộ doanh thu ngay khi vừa thu về thì sẽ phá sản ngay trong tháng đầu tiên hoạt động. Tương tự như vậy, nếu bạn xem toàn bộ số tiền lương nhận về là tiền có thể tiêu xài được, bạn đang tự đẩy cuộc đời mình vào thế bấp bênh nguy hiểm. Nguyên tắc quan trọng nhất của quản lý tài chính cá nhân không phải là bạn kiếm được bao nhiêu tiền, mà là bạn phân bổ số tiền đó theo một trật tự kỷ luật như thế nào ngay từ giây phút tiền vừa vào tài khoản.
Quy tắc bất biến để không bao giờ bị rỗng túi là: Tiết kiệm trước, chi tiêu sau.
Đa số mọi người thường làm ngược lại: họ nhận lương, chi tiêu thoải mái cho các nhu cầu ăn chơi mua sắm, và tự nhủ cuối tháng còn dư bao nhiêu thì sẽ đem đi tiết kiệm. Kết quả thực tế luôn là con số không tròn trĩnh, vì nhu cầu tiêu xài của con người sẽ luôn tự động giãn nở để lấp đầy toàn bộ số tiền có trong ví. Bạn chỉ có thể tích lũy được tiền khi bạn chủ động trích riêng một khoản tiền dự phòng ngay khi vừa nhận lương và cất nó vào một nơi không thể tùy tiện rút ra.
“Tự do tài chính đích thực bắt đầu từ giây phút bạn dám nói không với những cuộc vui bốc đồng trước mắt để xây dựng cho mình một tấm đệm an toàn vững chắc cho tương lai.”
Khi bạn nắm giữ trong tay một khoản tiền dự phòng đủ sống trong ba tháng, sự tự tin và bình an trong tâm hồn của bạn sẽ lớn hơn bất kỳ món đồ hiệu xa xỉ nào có thể mang lại.
Ba bước phân bổ đồng lương đầu tiên đàng hoàng và an toàn
Để tháng lương đầu đời mang lại niềm vui trọn vẹn mà không đẩy bạn vào cảnh nợ nần, bạn hãy thực hiện ngay quy tắc ba hũ ngân sách sau đây bằng một cuốn sổ tay hoặc một trang bảng tính đơn giản:
Bước 1: Trích ngay 20% lập quỹ an toàn khẩn cấp trước khi tiêu bất kỳ đồng nào. Ví dụ với mức lương tám triệu năm trăm nghìn đồng, hãy chuyển ngay một triệu bảy trăm nghìn đồng vào một tài khoản tiết kiệm riêng biệt hoặc sổ tiết kiệm trực tuyến kỳ hạn ngắn. Đây là khoản tiền bất khả xâm phạm, chỉ được dùng khi xảy ra những biến cố khẩn cấp về sức khỏe hoặc mất việc làm. Khoản quỹ này chính là chiếc phao cứu sinh bảo vệ phẩm giá của bạn, giúp bạn không bao giờ phải ngửa tay vay mượn ai khi gặp khó khăn.
Bước 2: Khóa chặt 50% cho chi phí sinh hoạt thiết yếu cố định. Hãy liệt kê ra giấy toàn bộ các khoản chi bắt buộc phải trả để duy trì cuộc sống: tiền thuê phòng trọ, tiền điện nước sinh hoạt, tiền xăng xe đi lại và tiền ăn uống ba bữa cơ bản. Với mức lương tám triệu năm trăm nghìn, khoản này tương đương bốn triệu hai trăm nghìn đồng. Bằng việc kiểm soát chi phí thiết yếu không vượt quá một nửa thu nhập, bạn sẽ luôn bảo đảm có một nơi ở an toàn và những bữa cơm no bụng suốt cả tháng.
Bước 3: Dành 30% còn lại cho việc học hỏi nâng cao tay nghề, phụng dưỡng gia đình và tự thưởng vừa sức. Hãy trích một phần nhỏ khoảng tám trăm nghìn đồng để biếu cha mẹ một món quà ý nghĩa hoặc bữa cơm ấm cúng. Trích một phần để mua vài cuốn sách chuyên ngành hoặc đăng ký các buổi hội thảo nâng cao kiến thức. Phần còn lại khoảng một triệu đồng là ngân sách để bạn thoải mái tự thưởng cho mình một buổi cà phê với bạn bè hoặc món đồ kỷ niệm nhỏ. Khi việc chi tiêu được đặt trong một hạn mức rõ ràng, bạn sẽ tận hưởng niềm vui mua sắm mà không hề có cảm giác dằn vặt hay lo sợ cháy túi.
Mời bạn cùng đọc thêm góc phản tư Ranh giới khi từ chối đi nhậu sau giờ làm mà không sợ bị cô lập nơi công sở để học cách bảo vệ quỹ thời gian và tài chính cá nhân trước những cuộc vui tốn kém ngoài giờ làm.