Nỗi xấu hổ khi bạn bè đồng khóa đã có bằng đi làm còn mình vẫn lén lút đi thi lại chuẩn đầu ra

Sáng chủ nhật cuối thu, bạn đội chiếc mũ bảo hiểm trùm kín đầu, đeo khẩu trang che nửa khuôn mặt và lẳng lặng dắt chiếc xe máy ra khỏi dãy trọ. Bạn không dám nhìn sang phòng bên cạnh, nơi những người bạn cùng khóa đang rôm rả chuẩn bị đồ đạc để bắt đầu tuần làm việc mới tại các công ty lớn. Bạn đang trên đường đến điểm thi chuẩn hóa ngoại ngữ của trường để thi lại lần thứ ba. Một cảm giác ngượng ngùng và lén lút bóp nghẹt lồng ngực: Bạn sợ vô tình chạm mặt một người quen cũ ở sảnh phòng thi, sợ nghe thấy câu hỏi vô tình: “Ủa, bạn vẫn chưa ra trường hả?”.

Trên bảng tin mạng xã hội những ngày này tràn ngập những bức ảnh chụp thẻ nhân viên mới, những góc bàn làm việc văn phòng hiện đại kèm những dòng trạng thái hào hứng: “Khởi đầu mới tuổi hai mươi hai!”, “Chính thức ký hợp đồng lao động!”. Mỗi lần lướt qua những bài đăng rực rỡ ấy, ngón tay bạn bỗng khựng lại. Một cảm giác cay đắng, ghen tị xen lẫn sự tủi thân trào dâng trong đáy mắt. Bốn năm đại học bạn cũng học hành chăm chỉ, cũng thức khuya dậy sớm làm đồ án chẳng thua kém ai, vậy mà giờ đây người ta đã đàng hoàng bước vào đời làm nghề, còn bạn vẫn đang mắc kẹt ở vạch xuất phát chỉ vì một chứng chỉ tiếng Anh chưa đủ điểm sàn.

Nỗi xấu hổ khiến bạn bắt đầu cắt đứt dần các mối quan hệ bạn bè. Bạn rời khỏi các nhóm trò chuyện của lớp đại học, từ chối tham gia các buổi họp lớp và viện đủ lý do bận rộn để không phải gặp lại những người bạn cùng thời sinh viên. Bạn cảm thấy mình như một kẻ tụt hậu đáng thương, một người thừa thãi bị bỏ lại phía sau đoàn tàu đang băng băng lao về phía trước. Nhưng sự xấu hổ và trốn tránh ấy chỉ làm bạn kiệt quệ thêm, khiến bạn đánh mất đi sự điềm tĩnh cần thiết để hoàn thành nốt chặng đường cuối cùng của riêng mình.

Hội chứng sợ bị tụt lại phía sau và chiếc bẫy đo lường bằng nhịp sống người khác

Cảm giác xấu hổ khi bị chậm lại so với bạn bè đồng trang lứa là một biểu hiện tâm lý rất phổ biến ở ngưỡng cửa tuổi hai mươi hai. Xã hội hiện đại vô tình tạo ra một khuôn mẫu vô hình về sự thành công theo độ tuổi: Mười tám tuổi phải đỗ đại học danh tiếng, hai mươi hai tuổi phải tốt nghiệp đúng hạn loại giỏi, hai mươi ba tuổi phải có việc làm lương cao, và hai mươi lăm tuổi phải bắt đầu tích lũy mua nhà, sắm xe. Bất kỳ ai đi lệch khỏi chiếc đồng hồ định kiến ấy đều lập tức bị xem là kẻ chậm chạp, thất bại hoặc có vấn đề về năng lực.

Bạn mang nguyên chiếc đồng hồ của đám đông ấy áp vào cuộc đời mình. Bạn nhìn sang bạn bè và lấy sự tiến bộ của họ làm thước đo để tự dằn vặt bản thân. Bạn quên mất rằng mỗi con người khi sinh ra đều có một hoàn cảnh gia đình khác nhau, một nền tảng xuất phát điểm khác nhau và một tốc độ phát triển hoàn toàn riêng biệt. Có những bạn trẻ sinh ra ở thành phố lớn, được gia đình đầu tư học ngoại ngữ từ thuở mầm non nên việc vượt qua chuẩn đầu ra là điều quá dễ dàng. Trong khi đó, bạn bước lên từ một miền quê nghèo, phải tự mình bươn chải kiếm sống và bù đắp lại lỗ hổng kiến thức suốt những năm tháng phổ thông.

Chiếc bẫy tâm lý nguy hiểm nhất ở đây là bạn đồng nhất việc bị treo bằng tốt nghiệp với sự thất bại của toàn bộ tương lai. Bạn lầm tưởng rằng chậm hơn người khác sáu tháng hay một năm là cả cuộc đời bạn sẽ mãi mãi đứng ở vị trí thua cuộc. Nỗi sợ hãi mơ hồ ấy khiến bạn rơi vào trạng thái hoảng loạn tinh thần: Bạn lao vào ôn thi với sự nóng vội, học vẹt mẹo làm bài thay vì xây dựng kiến thức thực chất, để rồi khi bước vào phòng thi lại bị sự căng thẳng bóp nghẹt khiến kết quả không như ý muốn.

Sự xấu hổ thực chất không xuất phát từ việc bạn chưa có chứng chỉ ngoại ngữ. Sự xấu hổ xuất phát từ việc bạn quá coi trọng ánh mắt phán xét của người đời. Bạn thèm khát sự công nhận của xã hội đến mức sẵn sàng để cho những lời xì xào bàn tán của người ngoài định đoạt giá trị và hạnh phúc của chính bản thân mình.

Cội nguồn của thói quen so sánh và bài học về con nhà người ta thời thơ ấu

Tại sao sự so sánh hơn thua lại có sức mạnh gặm nhấm tâm can bạn dữ dội đến như vậy? Nguồn gốc sâu xa của nỗi mặc cảm tụt hậu này thường bắt nguồn từ đứa trẻ mười tuổi năm xưa, từng lớn lên dưới cái bóng khổng lồ của một nhân vật mang tên “con nhà người ta”. Ký ức tuổi thơ của bạn ngập tràn những câu nói so sánh cay nghiệt của cha mẹ và họ hàng: “Nhìn con bác Ba xem, nó bằng tuổi mày mà thi học sinh giỏi cấp tỉnh, còn mày thì lẹt đẹt!”, “Xem con nhà người ta ngoan ngoãn tháo vát chưa kìa!”.

Những lời so sánh vô tình của người lớn thuở ấu thơ đã cấy vào tâm trí bạn một hạt mầm độc hại: Bạn tin rằng mình chỉ có giá trị khi mình vượt trội hơn những đứa trẻ xung quanh. Bạn học tập không phải vì sự say mê tri thức, mà bạn học để cạnh tranh, để giành lấy vị trí đứng đầu lớp và để cha mẹ có lý do nở mày nở mặt trước xóm giềng. Sự tồn tại của bạn bị gắn chặt vào một cuộc chạy đua không hồi kết với những đối thủ vô hình do người lớn dựng lên.

Khi bước vào đời ở tuổi hai mươi hai, thói quen so sánh độc hại ấy vẫn tiếp tục điều khiển tâm trí bạn. Mạng xã hội trở thành một sân khấu khổng lồ phơi bày những thành tích lấp lánh của con nhà người ta thời hiện đại. Mỗi bài đăng khoe công việc mới, khoe lương thưởng của bạn bè cùng khóa lại như một gáo nước lạnh tạt vào lòng tự trọng của bạn, gợi lại trọn vẹn cảm giác bất tài và tủi nhục mà đứa trẻ năm xưa từng phải gánh chịu trước những lời chê bai của người lớn.

Bạn quên mất rằng cuộc đời không phải là một kỳ thi chọn học sinh giỏi với bảng xếp hạng từ cao xuống thấp. Cuộc đời là một hành trình khám phá và hoàn thiện bản thân không có điểm kết thúc. Khi bạn cứ mải mê ngoái đầu nhìn sang làn đường của người khác để so đo tốc độ, bạn sẽ rất dễ bị vấp ngã hoặc đi chệch khỏi con đường thực sự thuộc về số mệnh của riêng bạn.

Chi phí tinh thần đắt đỏ của sự tự ti và chiếc bẫy cô lập bản thân

Cái giá đắt đỏ đầu tiên của nỗi xấu hổ là sự đánh mất những cơ hội học hỏi quý giá ngoài đời thực. Vì mặc cảm chưa có bằng tốt nghiệp, bạn không dám nộp hồ sơ vào các vị trí thực tập sinh hay các công việc học việc đúng chuyên ngành. Bạn tự khóa chặt cánh cửa bước ra thị trường lao động, tự giam mình trong phòng trọ để rồi lãng phí hàng tháng trời quý báu trong sự chờ đợi thụ động. Trong khi đó, nhiều nhà tuyển dụng thực tế sẵn sàng đón nhận những ứng viên có năng lực làm việc chăm chỉ và cho phép bạn bổ sung bằng tốt nghiệp sau vài tháng.

Cái giá thứ hai là sự rạn nứt và đánh mất những tình bạn đẹp đẽ thời sinh viên. Khi bạn chủ động xa lánh và né tránh gặp gỡ bạn bè, họ có thể nghĩ rằng bạn trở nên kiêu ngạo hoặc không còn coi trọng tình bạn cũ nữa. Những người bạn chân thành thực ra không bao giờ phán xét bạn vì việc bạn ra trường muộn hơn. Họ sẵn sàng lắng nghe, chia sẻ tài liệu ôn thi và giới thiệu cơ hội việc làm cho bạn nếu bạn dám mở lòng chia sẻ khó khăn. Chính sự sĩ diện hão huyền và thói quen thu mình lại của bạn đã tự tay cắt đứt những cánh tay ấm áp muốn chìa ra giúp đỡ bạn.

Cái giá thứ ba là sự tàn phá khủng khiếp đối với lòng tự tin và sức sáng tạo của người trẻ. Khi tâm trí bạn lúc nào cũng bị bao phủ bởi cảm giác mình là kẻ thất bại, bạn sẽ không còn năng lượng để tiếp thu kiến thức mới. Mỗi trang sách tiếng Anh mở ra trở thành một gánh nặng tra tấn thay vì là một công cụ khám phá thế giới. Bạn biến việc học thành một sự đày ải để trả thù sự sỉ nhục của bản thân, khiến hiệu quả tiếp thu ngày càng tụt dốc và kéo dài thêm thời gian mắc kẹt của chính mình.

Nhưng bạn hãy tỉnh ngộ: Chậm chân hơn bạn bè một vài bước ở tuổi hai mươi hai hoàn toàn không quyết định bạn là ai ở tuổi ba mươi hay bốn mươi. Cuộc đời là một cuộc chạy việt dã đường dài, và người chiến thắng không phải là người xuất phát nhanh nhất, mà là người có đủ sức bền để đi đến đích cuối cùng một cách đàng hoàng và kiên định.

Ba câu hỏi tự soi để tháo gỡ mặc cảm so sánh và vững tâm bước tiếp

Đứng trước sự chông chênh của tuổi hai mươi hai, điều bạn cần làm lúc này không phải là tiếp tục trốn tránh bạn bè hay dằn vặt bản thân trong căn phòng trọ u tối. Hãy tìm cho mình một góc công viên yên tĩnh, hít thở bầu không khí trong lành của buổi sớm mai và can đảm đối diện với lòng mình qua ba câu hỏi gợi mở sau:

Một là, việc tôi cảm thấy xấu hổ và nhục nhã lúc này thực sự là vì tôi đang thiếu kiến thức ngoại ngữ, hay là vì sự sĩ diện của tôi không chịu nổi cảm giác bị bạn bè cùng khóa vượt mặt?

Hãy dũng cảm nhìn thẳng vào tim đen của mình. Bạn đang khao khát học tiếng Anh để phục vụ cho công việc và mở rộng tầm nhìn, hay bạn chỉ muốn có tấm bằng thật nhanh để khoe lên mạng xã hội cho bằng bạn bằng bè? Khi bạn nhận ra rằng nỗi đau này phần lớn do lòng tự ái và thói quen ganh đua tạo nên, bạn sẽ thấy sự xấu hổ ấy thật nhỏ bé và vô nghĩa. Hãy buông bỏ chiếc vương miện ảo tưởng để bắt đầu học tập với tâm thế của một người học trò khiêm nhường nhất.

Hai là, nếu nhìn lại cả chặng đường bốn năm đại học vừa qua, tôi đã vượt qua được những khó khăn gian khổ nào từ một đứa trẻ miền quê bỡ ngỡ để hoàn thành toàn bộ một trăm bốn mươi tín chỉ chuyên ngành?

Hãy học cách ghi nhận và biết ơn chính bản thân mình. Bạn đã từng thức trắng bao nhiêu đêm làm bài thi, từng tự tay vượt qua bao nhiêu kỳ thi căng thẳng, từng vượt qua nỗi nhớ nhà da diết để trụ lại giữa thành phố lớn này. Bạn không hề vô dụng hay lười biếng. Bạn đã đi được chín mươi chín phần trăm chặng đường đại học, và bạn chỉ còn đúng một bước cuối cùng nữa thôi. Đừng vì một rào cản nhỏ trước mắt mà phủ nhận toàn bộ những nỗ lực phi thường của bản thân trong suốt bốn năm qua.

Ba là, tôi có sẵn sàng tha thứ cho sự chậm trễ của bản thân, chấp nhận múi giờ phát triển riêng biệt của mình và kiên trì cày kéo từng ngày cho đến khi đạt được mục tiêu hay không?

Mỗi loài hoa đều có một mùa nở rộ riêng biệt: Hoa sen nở vào mùa hè rực rỡ, hoa cúc nở vào mùa thu trầm mặc, và hoa mai hoa đào đợi đến mùa xuân mới khoe sắc. Cuộc đời con người cũng vậy. Bạn bè của bạn có thể nở hoa ở tuổi hai mươi hai, nhưng bạn có thể là bông hoa nở muộn ở tuổi hai mươi tư với hương sắc đậm đà và sâu sắc hơn rất nhiều. Hãy kiên định với nhịp bước của riêng mình, tập trung toàn bộ năng lượng vào trang sách trước mặt và mỉm cười chúc phúc cho bạn bè mà không còn cảm thấy chạnh lòng.

“Đừng dùng thước đo của người khác để vẽ nên cuộc đời bạn, chậm lại một nhịp để tích lũy nội lực vững vàng mới là bản lĩnh thực sự của người trưởng thành.”

Mời bạn cùng đọc thêm bài viết Bị treo bằng tốt nghiệp vì nợ chuẩn đầu ra ngoại ngữ và lộ trình tự cày kéo để xây dựng kế hoạch hành động chín mươi ngày và tự tin giải phóng tấm bằng tốt nghiệp của mình.