Có bao giờ bạn rơi vào cảm giác vừa bước chân ra khỏi giảng đường lúc năm giờ chiều là phải vội vàng chạy xe máy thục mạng đến quán cà phê để kịp vào ca làm tối? Bạn khoác lên mình chiếc tạp dề phục vụ, đứng mỏi nhừ đôi chân suốt năm tiếng đồng hồ, lau dọn bàn ghế, bưng bê đồ uống và cúi chào khách hàng liên tục. Khi ca làm kết thúc lúc 23:00 đêm, bạn lững thững dắt xe ra về giữa đường phố vắng vẻ với đôi bàn tay khô ráp và một cơ thể rã rời.
Về đến căn phòng trọ chật chội, bạn bật ngọn đèn học nhỏ lên, mở cuốn giáo trình dày cộp ra với dự định sẽ ôn lại bài tập của buổi sáng. Nhưng chỉ sau mười phút ngồi vào bàn, hai mí mắt bạn sụp xuống vì kiệt sức. Cơn buồn ngủ ập đến cuốn phăng mọi quyết tâm học hành, bạn gục đầu xuống mặt bàn ngủ thiếp đi cho đến sáng. Ngày hôm sau, bạn lên giảng đường trong trạng thái ngơ ngác, nghe thầy cô giảng bài như vịt nghe sấm, và kỳ thi kết thúc học phần đến gần mang theo nỗi sợ hãi rớt môn cận kề.
Rất nhiều bạn sinh viên năm nhất và năm hai đang mắc kẹt trong vòng xoáy luẩn quẩn này. Các bạn muốn kiếm tiền để đỡ đần gánh nặng học phí cho cha mẹ, muốn tự mua sắm những món đồ mình thích và chứng minh sự trưởng thành của bản thân. Nhưng việc thiếu một kế hoạch quản lý thời gian sòng phẳng khiến các bạn bị cuốn vào những ca làm thêm bất tận, để rồi phải trả một cái giá quá đắt bằng chính kết quả học tập và tấm bằng đại học của mình.
Nỗi cám dỗ của những đồng tiền tự kiếm và cái giá của sự kiệt sức
Cảm giác cầm trên tay những đồng tiền đầu tiên do chính mồ hôi nước mắt mình làm ra luôn mang lại một sự tự hào rất lớn.
Khi còn ở trường cấp ba, mỗi đồng tiền bạn tiêu xài đều phải ngửa tay xin gia đình. Bước chân vào đại học, số tiền lương làm thêm vài triệu đồng mỗi tháng từ công việc bưng bê, phụ bếp hay trực quầy bán hàng mang lại cho bạn cảm giác mình đã thực sự lớn khôn. Bạn tự do chi tiêu, mua được chiếc áo mới, rủ bạn bè đi ăn uống mà không phải nhìn nét mặt lo toan của bố mẹ. Nỗi vui sướng đó rất dễ gây nghiện và thúc đẩy bạn nhận thêm ca làm việc.
Từ hai ca làm mỗi tuần, bạn nâng lên bốn ca, rồi nhận luôn cả những ca làm muộn vào tối cuối tuần vì mức thù lao cao hơn. Bạn tự huyễn hoặc bản thân rằng mình vẫn có thể vừa làm vừa học tốt, chỉ cần cố gắng ngủ ít đi một chút là được. Thế nhưng, cơ thể con người không phải là một cỗ máy vĩnh cửu.
Cái giá đầu tiên bạn phải trả chính là sự kiệt quệ về thể chất và trí não. Khi bạn làm việc liên tục đến nửa đêm, giấc ngủ sâu bị tước đoạt khiến đầu óc không thể hồi phục. Sáng hôm sau bước vào lớp học, bạn không thể nào tập trung nghe giảng, khả năng ghi nhớ giảm sút nghiêm trọng và những bài tập đòi hỏi tư duy logic trở thành một cực hình. Bạn bắt đầu điểm danh hộ, nhờ bạn bè chép bài giúp, và dần dần việc học ở trường chỉ còn mang tính chất đối phó qua ngày.
Cội nguồn tâm lý của thói quen cày cuốc và chiếc bẫy tầm nhìn ngắn hạn
Để thoát khỏi vòng xoáy kiệt sức này, tụi mình cần dũng cảm nhìn sâu vào nỗi bất an bên trong thúc đẩy thói quen kiếm tiền bạt mạng.
Nỗi ám ảnh thiếu thốn tiền bạc thời thơ ấu khiến bạn luôn lo sợ cảm giác không có tiền trong túi và muốn lao ra đời kiếm tiền bằng mọi giá. Lớn lên trong một gia đình kinh tế khó khăn, chứng kiến những cuộc cãi vã của cha mẹ vì tiền học phí hay tiền thuê nhà, trong lòng bạn hình thành một vết thương lo âu sâu sắc. Bạn tin rằng chỉ cần có tiền trong tay thì mình mới an toàn, mới không bị người khác coi thường. Vì vậy, khi nhìn thấy cơ hội kiếm ra vài chục nghìn đồng mỗi giờ, tâm lý sợ nghèo lập tức kích hoạt và thôi thúc bạn lao vào làm việc mà không kịp tính toán thiệt hơn lâu dài.
Chiếc bẫy thứ hai là sự lầm tưởng về giá trị kinh nghiệm của công việc làm thêm phổ thông. Rất nhiều bạn tự an ủi rằng: “Đi làm thêm bưng bê hay phụ quán cũng là cách rèn luyện kỹ năng giao tiếp và va chạm xã hội”. Sự thật là những công việc chân tay lặp đi lặp lại chỉ mang lại giá trị trải nghiệm trong ba tháng đầu tiên. Khi bạn đã biết cách lau bàn, cách pha nước và cúi chào khách, sáu tháng hay một năm sau đó bạn không học thêm được bất kỳ năng lực chuyên môn nào mới giúp ích cho nghề nghiệp tương lai.
Bạn đang bán rẻ thời gian vàng ngọc của tuổi trẻ để đổi lấy một khoản tiền còm cõi trước mắt, trong khi bỏ bê việc tích lũy kiến thức chuyên ngành, ngoại ngữ và kỹ năng tin học là những thứ quyết định mức thu nhập gấp mười lần sau khi ra trường.
Phân tích bài toán kinh tế giữa tiền làm thêm và chi phí học lại
Cách tốt nhất để thức tỉnh bản thân là đặt mọi thứ lên bàn cân tài chính một cách sòng phẳng và tỉnh táo.
Hãy thử làm một phép tính đơn giản của một người làm kinh doanh thực tế. Giả sử bạn đi làm thêm ở một quán ăn với mức lương hai mươi nghìn đồng một giờ. Một tuần bạn làm hai mươi tiếng, thu về bốn trăm nghìn đồng. Một tháng bạn kiếm được một triệu sáu trăm nghìn đồng. Để đổi lấy số tiền đó, bạn mất toàn bộ các buổi tối trong tuần, không có thời gian làm bài tập nhóm và bước vào phòng thi với cái đầu rỗng tuếch.
Hậu quả là bạn bị rớt hai môn học trong học kỳ đó. Chi phí học lại của hai môn học tại các trường đại học hiện nay dao động từ một triệu năm trăm nghìn đến ba triệu đồng. Chưa kể bạn phải tốn thêm hàng chục buổi sáng lên lớp học lại vào kỳ hè, mất cơ hội xét học bổng khuyến khích học tập và nguy cơ kéo dài thời gian tốt nghiệp ra trường thêm sáu tháng đến một năm.
“Kiếm được vài triệu đồng tiền làm thêm vụn vặt nhưng phải bù hàng triệu đồng tiền học lại và đánh mất cơ hội ra trường đúng hạn là một thương vụ đầu tư thua lỗ nặng nề nhất của thời sinh viên.”
Khi bạn nhận ra rằng một giờ làm thêm giá hai mươi nghìn đồng có thể khiến bạn trả giá bằng hàng triệu đồng tiền học lại và sự chậm trễ của cả sự nghiệp, bạn sẽ lập tức có một góc nhìn hoàn toàn khác về việc phân bổ thời gian. Công việc làm thêm chỉ có giá trị khi nó phục vụ và bổ trợ cho mục tiêu số một của bạn: hoàn thành xuất sắc việc học đại học.
Ba nguyên tắc giữ vững việc học khi đi làm thêm
Để vừa có thêm thu nhập trang trải cuộc sống vừa giữ vững kết quả học tập đàng hoàng, bạn hãy áp dụng ngay ba nguyên tắc thực tế sau đây bằng những công cụ có sẵn trong tay:
Nguyên tắc 1: Khóa trần thời gian làm thêm tối đa mười sáu tiếng mỗi tuần. Hãy lấy cuốn sổ tay kẻ ngang ra, vẽ một bảng thời gian biểu bảy ngày trong tuần. Hãy tô màu đỏ vào toàn bộ các giờ học chính khóa trên lớp, giờ tự học ở thư viện và giờ ngủ nghỉ tối thiểu bảy tiếng mỗi đêm. Khoảng thời gian trống còn lại mới là thời gian dành cho việc làm thêm. Tuyệt đối không nhận quá bốn ca làm việc mỗi tuần, tương đương khoảng mười sáu tiếng. Giới hạn cứng này bảo đảm cơ thể bạn luôn có đủ năng lượng để tái tạo và đầu óc tỉnh táo cho việc tiếp thu kiến thức.
Nguyên tắc 2: Thiết lập hợp đồng nguyên tắc với người chủ ngay từ ngày đầu nhận việc. Khi phỏng vấn xin việc làm thêm, hãy trao đổi thẳng thắn và lịch sự với chủ quán hoặc người quản lý: “Em là sinh viên, ưu tiên lớn nhất của em vẫn là việc học ở trường. Vào những tuần có lịch thi giữa kỳ hoặc thi học kỳ, em xin phép được báo trước hai tuần để giảm bớt ca làm việc”. Một người chủ đàng hoàng và hiểu biết sẽ luôn tôn trọng những bạn sinh viên có tinh thần trách nhiệm và kỷ luật với việc học. Nếu nơi làm việc ép bạn phải bỏ học để chạy theo ca làm của quán, hãy dũng cảm từ chối và tìm kiếm một môi trường khác phù hợp hơn.
Nguyên tắc 3: Ưu tiên những công việc làm thêm có liên quan đến chuyên ngành hoặc rèn luyện kỹ năng mềm chất lượng. Thay vì cắm mặt vào những công việc lao động chân tay đơn thuần suốt bốn năm trời, từ năm thứ hai trở đi, hãy chủ động tìm kiếm những công việc giúp bạn rèn luyện năng lực thật sự: làm trợ giảng tiếng Anh, viết nội dung bài viết, hỗ trợ xử lý dữ liệu hành chính hoặc thực tập bán thời gian tại các công ty nhỏ. Những công việc này vừa giúp bạn có thu nhập, vừa làm đẹp hồ sơ xin việc và giúp bạn tích lũy kinh nghiệm thực tế quý giá ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Mời bạn cùng đọc thêm góc phản tư Nỗi sợ không theo kịp bạn bè ở trường đại học lớn và chiếc bẫy tự thấy mình kém cỏi để giải tỏa những bất an so sánh và vững bước trên giảng đường.