Có một thói quen rất phổ biến trong giới học sinh, sinh viên và những người trẻ tụi mình: nghiện cảm giác tích lũy kiến thức lý thuyết, nhưng lại rất sợ hãi và lúng túng mỗi khi phải tự tay làm ra một sản phẩm cụ thể ngoài đời thực.
Tụi mình rất dễ bắt gặp hình ảnh một bạn trẻ chăm chỉ: trên bàn học chất đầy những cuốn sách dạy kỹ năng dày cộm, trong máy tính lưu hàng trăm bài viết hay từ các chuyên gia, danh sách xem sau trên YouTube ngập tràn các video bài giảng chất lượng, và email liên tục nhận chứng chỉ hoàn thành các khóa học trực tuyến. Khi ngồi nói chuyện với bạn bè, bạn ấy có thể nói say sưa về các phương pháp tư duy thời thượng, các bước lập kế hoạch và các bài học kinh doanh thành công.
Thế nhưng, khi đối diện với một bài tập thực tế trên giảng đường hoặc khi được giao làm một việc cụ thể ở chỗ làm, mọi sự am hiểu đó bỗng nhiên biến đi đâu mất.
Đọc hết cuốn sách này đến khóa học khác nhưng đụng việc vẫn lúng túng
Hãy thử nhìn vào một tình huống rất đỗi quen thuộc mà nhiều bạn trẻ đang gặp phải. Bạn quyết định dành trọn ba tháng hè để học về tiếp thị nội dung hoặc thiết kế đồ họa. Bạn mua về năm cuốn sách chuyên ngành, ghi chép cẩn thận từng chương vào sổ tay, đăng ký một khóa học video kéo dài mấy chục tiếng và nghe không sót một tập podcast nào của các anh chị đi trước. Mỗi khi nghe xong một bài giảng hay, bạn cảm thấy tràn đầy cảm hứng vì đầu óc mình vừa được mở mang. Bạn tự nhủ rằng mình đang tiến bộ vượt bậc từng ngày.
Nhưng đến khi thầy cô hoặc người hướng dẫn ở chỗ thực tập giao cho bạn một nhiệm vụ cụ thể: “Em hãy viết thử năm bài viết mẫu cho sản phẩm mới này của công ty và lập kế hoạch đăng bài trong một tháng tới”, bạn bỗng nhiên thấy cứng họng và đóng băng hoàn toàn.
Bạn ngồi trước màn hình trắng xóa suốt mấy tiếng đồng hồ mà không gõ nổi một câu mở đầu ra hồn. Bạn cảm thấy những điều mình vừa học dường như quá bao la, mơ hồ và không biết phải bắt đầu từ đâu. Bạn bắt đầu lo sợ rằng bài viết của mình chưa đủ hay, chưa áp dụng đúng các công thức giật tít hiện đại. Thế là thay vì ngồi viết một bản nháp đơn giản, bạn lại mở trình duyệt lên để tìm đọc thêm tài liệu hướng dẫn cách viết bài.
Một vòng luẩn quẩn rất mệt mỏi bắt đầu lặp đi lặp lại:
- Bạn cảm thấy mình chưa làm được là vì mình học chưa đủ nhiều.
- Bạn tiếp tục tìm mua thêm sách mới, đăng ký thêm khóa học khác để bù đắp cảm giác tự ti.
- Càng nạp nhiều lý thuyết, khoảng cách giữa mớ kiến thức trong đầu và khả năng làm việc thực tế ngoài đời lại càng bị kéo giãn ra xa hơn.
- Cuối cùng, sau nhiều tháng miệt mài học tập, bạn sở hữu một kho tàng lý thuyết khổng lồ nhưng hai bàn tay vẫn hoàn toàn trống trơn, không có một bài tập nào hoàn chỉnh, không có một sản phẩm nào có người dùng thật, và không giải quyết được việc gì ra trò.
Cái bẫy nguy hiểm nhất ở đây chính là sự tự ru ngủ bản thân. Việc ngồi đọc sách và xem video đem lại một cảm giác an toàn tuyệt đối. Trong trang sách, bạn không bao giờ bị chê bai, không bao giờ bị người khác từ chối sản phẩm, và không phải chịu trách nhiệm về những sai sót. Tụi mình đã vô tình dùng sự chăm chỉ học tập như một tấm khiên để trốn tránh nỗi sợ bị va vấp ngoài đời thực.
Ảo giác mình đã hiểu chỉ vì thấy bài giảng trên mạng quá hay
Để thoát khỏi cái bẫy này, tụi mình cần nhìn thẳng vào những hiểu lầm rất tai hại về chuyện học hành:
Hiểu lầm thứ nhất là tưởng rằng nhìn thấy hiểu nghĩa là mình đã làm được. Khi bạn đọc một cuốn sách được viết rất mạch lạc hoặc xem một người giỏi giải thích một bài toán khó trên màn hình, đầu óc bạn cảm thấy vô cùng dễ chịu và thông suốt. Bạn gật gù tâm đắc vì từng câu chữ đều quá hợp lý, và cảm giác sướng rơn nhất thời khiến bạn lầm tưởng rằng chính mình cũng có thể làm được như vậy.
Nhưng thực tế hoàn toàn trái ngược. Việc nhận ra một đáp án đúng khi nó đã bày sẵn trước mắt khác xa một trời một vực so với việc bạn tự mình ngồi trước một trang giấy trắng và tự tay tìm ra lời giải. Khi cuốn sách khép lại hoặc video tắt đi, nếu bạn không thể tự mình làm lại bài tập đó từ đầu, điều đó đồng nghĩa với việc bạn chưa hề nắm được kiến thức. Bạn mới chỉ là một khán giả đang vỗ tay tán thưởng màn trình diễn của người khác mà thôi.
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng phải chuẩn bị thật hoàn hảo rồi mới được làm. Rất nhiều bạn tự đặt ra cho mình một nguyên tắc cứng nhắc: mình phải đọc hết toàn bộ tài liệu căn bản, phải biết hết mọi lý thuyết nâng cao thì mới dám nhận việc hay làm thử một dự án cá nhân.
Thực tế cuộc sống chứng minh rằng: lý thuyết chỉ là một tấm bản đồ trên giấy, còn thực tế công việc là một con đường gập ghềnh luôn có những khúc cua bất ngờ. Không cuốn sách nào dạy bạn phải xử lý ra sao khi máy tính bị hỏng ngay trước giờ nộp bài, khi khách hàng đổi ý vào phút chót, hoặc khi bạn bè trong nhóm làm việc không chịu hợp tác. Nếu bạn chờ đợi sự hoàn hảo về mặt lý thuyết mới bắt đầu, bạn sẽ giống như một người tập bơi trên cạn suốt nhiều năm trời nhưng vĩnh viễn không bao giờ dám nhảy xuống nước.
Hiểu lầm thứ ba là coi đầu óc của mình như một chiếc ổ cứng để nhét thông tin. Tụi mình thường nghĩ rằng học càng nhiều, nạp càng nhiều dữ liệu vào đầu thì mình càng giỏi. Nhưng đầu óc con người không hoạt động theo cách đó.
Theo quy luật tự nhiên của trí nhớ, nếu một thông tin mới nạp vào mà không được mang ra áp dụng vào thực tế ngay, phần lớn lượng thông tin đó sẽ biến mất chỉ sau một hoặc hai ngày. Đầu óc tụi mình sinh ra để giúp con người thích nghi và hành động, nó sẽ tự động dọn sạch những gì không được dùng đến để tiết kiệm năng lượng. Nếu bạn chỉ đọc mà không làm, bạn đang giống như một người gánh nước bằng một chiếc thùng thủng đáy và tự hào rằng mình đã đi được một quãng đường rất xa.
Đời thực chỉ tính điểm những thứ bạn tự tay làm ra
Để chấm dứt sự lãng phí thời gian và biến việc học thành năng lực thực sự, bạn cần thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận: chuyển từ thói quen học để tích lũy sang thói quen học qua việc làm ra một sản phẩm nhỏ.
Trong nhà trường, điểm số thường được tính dựa trên số câu trả lời trắc nghiệm hoặc độ dày của cuốn tập chép. Nhưng ngoài đời thực, mọi người chỉ nhìn vào một thứ duy nhất: sản phẩm cụ thể mà bạn hoàn thành và mang ra sử dụng được.
Một sản phẩm ở đây không nhất thiết phải là một dự án to tát hay một phần mềm phức tạp. Một sản phẩm có thể là:
- Một bài viết ngắn đúc kết cách giải quyết một bài toán hay cho bạn bè cùng lớp.
- Một bảng tính đơn giản giúp câu lạc bộ theo dõi các khoản thu chi hàng tháng.
- Một bản ghi chú ba bước giúp một người bạn mới vào nhóm làm quen với công việc nhanh hơn.
- Một bức ảnh thiết kế đơn giản nhưng truyền tải rõ ràng thông điệp của sự kiện.
Khi bạn học với mục tiêu làm ra một sản phẩm cụ thể, toàn bộ cách bạn đọc sách và nghe giảng sẽ thay đổi hoàn toàn. Bạn không còn đọc sách một cách uể oải từ trang đầu đến trang cuối. Bạn đọc sách như một người thợ mộc đang đi tìm loại đinh và thanh gỗ phù hợp để đóng chiếc bàn. Bạn sẽ chủ động bỏ qua những lý thuyết rườm rà, tập trung vào những điều có thể áp dụng được ngay, và lập tức đem thử nghiệm vào việc mình đang làm.
Hãy đặt ra cho mình nguyên tắc một ngày: Mỗi khi học được một ý tưởng hay, đừng để nó nằm im trong đầu quá hai mươi bốn giờ. Hãy tìm ngay một cách nhỏ nhất để biến nó thành một kết quả cụ thể mà bạn có thể cầm trên tay, đọc được hoặc gửi cho người khác xem.
Một bài làm vụng về nhưng được hoàn thành và gửi đi có giá trị gấp trăm lần một ý tưởng hoàn hảo đang nằm phủ bụi trong cuốn sổ tay. Bởi vì chỉ khi sản phẩm được đưa ra ngoài đời, bạn mới nhận được những lời nhận xét thật, biết mình còn dở chỗ nào để sửa đổi và tiến bộ.
Ba bước đơn giản để học đến đâu làm ra sản phẩm đến đó
Dưới đây là ba bước cụ thể giúp bạn chấm dứt tình trạng học nhiều nhưng không làm được gì, chuyển sang cách học thực tế và hiệu quả:
Bước thứ nhất: Chọn sản phẩm đầu ra trước khi bắt đầu mở sách. Đừng bao giờ bắt đầu học một kỹ năng mới bằng cách mua một chồng sách về đọc vu vơ. Hãy tự đặt cho mình một đề bài cụ thể trước. Ví dụ: “Trong hai tuần tới, khi học về kỹ năng thuyết trình, mục tiêu của mình là phải tự tay làm xong một bộ slide mười trang cho bài tập nhóm sắp tới”. Khi mục tiêu đã rõ ràng, bạn sẽ chỉ tìm đọc những phần giúp bạn giải quyết đúng bài thuyết trình đó, tiết kiệm được rất nhiều thời gian.
Bước thứ hai: Bắt tay làm ngay một bản thử nghiệm thô sơ nhất. Đừng đợi đến khi thật giỏi mới dám làm. Hãy cho phép sản phẩm đầu tay của bạn vụng về và còn nhiều thiếu sót. Nếu bạn tập viết bài, hãy viết xong bản nháp đầu tiên trong vòng bốn mươi lăm phút mà không cần nắn nót từng từ. Sau đó, hãy can đảm gửi bản nháp đó cho một người bạn thân hoặc anh chị đi trước và nhờ họ xem giúp: “Mình vừa thử làm phần này, bạn xem giúp mình có chỗ nào khó hiểu hay chưa thực tế không nhé”. Lời góp ý của người khác sẽ giúp bạn nhìn ra lỗ hổng của mình nhanh hơn bất kỳ cuốn sách nào.
Bước thứ ba: Rút ra bài học và lưu lại cách làm để dùng cho lần sau. Sau khi đã sửa đổi sản phẩm dựa trên góp ý thực tế, hãy dành mười phút đúc kết lại: Lần này mình đã làm tốt chỗ nào, chỗ nào cần tránh, và các bước cụ thể để hoàn thành việc này là gì. Bạn lưu quy trình ngắn gọn đó vào một trang ghi chú tinh gọn. Lần sau khi gặp lại việc tương tự, bạn chỉ cần mở ra làm theo mà không tốn công mày mò lại từ đầu.
Học tập thực chất không nằm ở số lượng sách bạn đọc hay số giờ bạn ngồi xem video trên mạng. Học tập thực chất là năng lực tự tay làm ra được những kết quả cụ thể ngoài đời thực, dù ban đầu nó còn rất nhỏ bé.
Hãy can đảm gập những cuốn sách lý thuyết lại, mở trang tài liệu trắng lên và bắt tay vào làm ra sản phẩm đầu tiên của bạn ngay hôm nay.
"Một bài làm vụng về nhưng được hoàn thành ngoài đời thực có giá trị gấp trăm lần một ý tưởng hoàn hảo nằm im lìm trong trang giấy."
Mời bạn cùng đọc thêm bài viết Ghi chép cho cố rồi chẳng bao giờ đọc lại để học cách gom góp thông tin tinh gọn, dồn sức lực cho việc hành động tạo ra kết quả.