Đó là một buổi chiều thứ tư oi ả trong tiết học môn Toán hoặc môn Hóa học ở trường cấp ba. Bạn vừa lên bảng giải một bài tập khó, dù đã nỗ lực hết sức nhưng vì lúng túng nên bạn tính toán nhầm một con số ở bước cuối cùng. Thay vì ân cần chỉ bảo hay động viên, thầy giáo bộ môn lại buông ra một lời nhận xét cay nghiệt trước mặt cả bốn mươi học sinh trong lớp: “Học hành lơ đễnh thế này thì thi cử nỗi gì, chỉ làm mất thời gian của cả lớp”. Cả lớp bỗng im phăng phắc, vài ánh mắt nhìn về phía bạn với vẻ ái ngại, còn bạn thì đứng chôn chân trên bục giảng, hai tai nóng bừng, mặt đỏ bừng vì xấu hổ và tức tưởi.
Bạn bước về chỗ ngồi, từng giọt nước mắt ấm ức chực trào ra khóe mi. Một ngọn lửa phẫn uất bốc cháy ngùn ngụt trong lồng ngực bạn. Bạn cảm thấy mình bị xúc phạm nhân phẩm, bị đối xử bất công và căm ghét người thầy giáo đó đến tận xương tủy. Ngay trong khoảnh khắc đó, một ý nghĩ tiêu cực bắt đầu nảy sinh và cắm rễ trong tâm trí bạn: “Từ nay về sau mình sẽ không thèm học môn này nữa. Mình sẽ không làm bài tập về nhà, không thèm nghe giảng, để xem thầy làm gì được mình”.
Kể từ ngày hôm đó, mỗi khi đến tiết học của người thầy ấy, bạn chọn cách chống đối thụ động: mở cuốn sách giáo khoa để trên bàn nhưng mắt nhìn ra ngoài cửa sổ, nằm gục đầu xuống bàn ngủ, hoặc lén lút lôi bài tập môn khác ra làm. Bạn từ chối giơ tay phát biểu, nộp bài kiểm tra với những trang giấy làm qua loa chiếu lệ, và cảm thấy có một chút hả hê ngấm ngầm khi nhìn thấy con số 4 đỏ chót trong sổ điểm. Bạn ngây thơ tin rằng điểm số kém cỏi đó là một cái tát đáp trả sự bất công của người thầy, là bằng chứng cho thấy cách dạy của thầy tồi tệ đến mức nào.
Chiếc bẫy trả đũa ngây thơ và sự tự hủy hoại tương lai của chính mình
Thực tế học đường cho thấy phản ứng ghét thầy cô rồi ghét lây sang môn học là một trong những chiếc bẫy tâm lý phổ biến và tai hại nhất của tuổi học trò. Khi bạn ở độ tuổi mười sáu, mười bảy, lòng tự trọng cá nhân phát triển rất mạnh mẽ nhưng năng lực điều hòa cảm xúc lại chưa kịp hoàn thiện. Bất kỳ một sự chê bai gay gắt, một lời mỉa mai vô ý hay một cách cư xử thiếu công bằng từ phía giáo viên đều có thể tạo ra những vết thương sâu sắc trong lòng người trẻ.
Tuy nhiên, cách tụi mình phản ứng trước vết thương đó lại thường mang tính tự hủy hoại bản thân. Bạn tưởng tượng rằng sự chống đối bằng cách bỏ bê bài vở sẽ khiến thầy cô phải dằn vặt, ân hận hay cảm thấy xấu hổ vì đã làm tổn thương một học sinh. Bạn nghĩ rằng bài kiểm tra điểm kém của mình sẽ là một đòn giáng mạnh vào uy tín của người giáo viên đó.
Thế nhưng, sự thật ngoài đời lại nghiệt ngã hơn rất nhiều so với những gì bạn tưởng tượng. Giáo viên mỗi năm phải giảng dạy hàng trăm học sinh từ lớp này sang lớp khác. Họ vẫn đến trường đúng giờ, vẫn hoàn thành nhiệm vụ giảng dạy và vẫn nhận đủ lương vào cuối tháng. Sự chống đối im lặng của bạn có thể chỉ khiến họ bực mình trong vài phút trên lớp rồi nhanh chóng quên đi giữa bộn bề công việc thường nhật. Họ không hề mất đi bất kỳ quyền lợi hay cơ hội tương lai nào từ việc bạn bị điểm kém.
Người duy nhất phải gánh chịu toàn bộ hậu quả nặng nề của sự trả đũa đó không ai khác chính là bạn. Bảng điểm học bạ của bạn bị kéo tụt xuống, kiến thức môn học bị hổng một mảng lớn không thể bù đắp, và cơ hội xét tuyển vào trường đại học mơ ước bị đe dọa nghiêm trọng. Bạn tự tay đốt cháy tương lai của mình chỉ để đổi lấy một cảm giác hả hê vụn vặt và vô nghĩa. Đó là một sự đánh đổi dại dột nhất mà một người trẻ có thể phạm phải trong những năm tháng ngồi trên ghế nhà trường.
Nguồn gốc của hành vi chống đối thụ động thời thơ ấu
Thói quen dùng sự tự hủy hoại để phản kháng lại người lớn thực ra bắt nguồn từ những phản xạ quen thuộc thời thơ ấu. Hãy nhớ lại những năm tháng bạn còn là một đứa trẻ năm, sáu tuổi. Mỗi khi bị cha mẹ mắng mỏ oan ức hay không được mua cho món đồ chơi yêu thích, đứa trẻ thường làm gì? Đứa trẻ sẽ vùng vằng ném đồ đạc, đóng sầm cửa phòng, khóc lóc giãy giụa và tuyên bố: “Con sẽ nhịn ăn tối, con không thèm ăn cơm nữa”.
Hành vi nhịn ăn cơm của đứa trẻ năm xưa thực chất là một thứ vũ khí bất lực. Vì đứa trẻ không có quyền lực, không có tiền bạc và không thể đối thoại ngang hàng với cha mẹ, nó đành phải dùng chính sự tổn hại của cơ thể mình làm con tin để ép người lớn phải xót xa, nhượng bộ và đến dỗ dành. Đứa trẻ lớn lên với một nếp nghĩ vô thức được khắc sâu: khi bị người lớn ức hiếp, cách duy nhất để phản kháng là tự làm đau chính mình để khiến người lớn phải hối hận.
Khi bước vào trường cấp ba, mối quan hệ giữa học sinh và thầy cô giáo vô tình kích hoạt lại đúng cơ chế tâm lý thời thơ ấu đó. Trước quyền uy của người thầy đứng trên bục giảng, bạn cảm thấy mình nhỏ bé, yếu thế và không có tiếng nói. Bạn không thể cãi tay đôi với thầy, không thể kiện cáo hay thay đổi người dạy. Vì vậy, phản xạ của đứa trẻ nhịn ăn năm xưa lập tức sống dậy: bạn chọn cách nhịn học môn đó, chọn cách tự làm hỏng bài thi của mình như một nỗ lực tuyệt vọng để thể hiện sự phản kháng.
Nhưng bạn đã quên mất một sự thật quan trọng: thầy cô giáo không phải là cha mẹ ruột thịt của bạn. Cha mẹ có thể xót xa khi thấy con nhịn ăn mà đến dỗ dành, nhưng thầy cô trong trường học vận hành theo những nguyên tắc công việc và kỷ luật chung. Một bài thi điểm 2 của bạn sẽ được ghi thẳng vào sổ điểm điện tử theo đúng barem, không có sự dỗ dành, không có sự nhượng bộ. Khi bạn tiếp tục cư xử như một đứa trẻ hờn dỗi ở tuổi mười bảy, bạn đang tự biến mình thành nạn nhân tội nghiệp của chính sự non nớt bên trong mình.
Sự thật sòng phẳng về giáo viên và giá trị của tri thức
Nếu nhìn thẳng vào thực tế cuộc sống một cách đàng hoàng và sòng phẳng, bạn cần hiểu rằng thầy cô giáo cũng chỉ là những con người bình thường bằng xương bằng thịt. Họ cũng có những áp lực cuộc sống, những mệt mỏi gia đình, và không phải người thầy nào cũng đạt đến sự hoàn hảo về nhân cách hay sự chuẩn mực trong phương pháp sư phạm. Có những thầy cô rất tâm huyết và ấm áp, nhưng cũng có những giáo viên nóng tính, thiếu kiên nhẫn, hoặc mang định kiến cá nhân khi đứng lớp.
Đó là một thực tế tự nhiên của xã hội mà bạn buộc phải học cách chấp nhận. Sau này khi bước ra đời đi làm, bạn cũng sẽ gặp phải những người quản lý khó tính, những khách hàng vô lý hay những đối tác không hề dễ chịu. Bạn không thể cứ mỗi lần gặp người mình không thích là lại bỏ việc, bỏ nghề hay tự phá hủy sự nghiệp của mình. Học cách chung sống và vượt qua những người mình không ưa chính là bài học đầu đời về bản lĩnh sinh tồn của một người trưởng thành.
Điều quan trọng nhất mà bạn cần phải khắc sâu vào tâm trí: người thầy dạy bạn và tri thức của môn học đó là hai thực thể hoàn toàn tách biệt nhau. Thầy giáo có thể khó tính và có lời nói chưa chuẩn mực, nhưng định lý Toán học, quy luật Hóa học hay vẻ đẹp của tác phẩm Văn học vẫn luôn là những tri thức đúng đắn và vô giá. Tri thức đó không thuộc quyền sở hữu riêng của bất kỳ thầy cô nào, nó là tài sản chung của nhân loại mà bạn có quyền và có nghĩa vụ phải học để trang bị cho tương lai của chính mình.
Mỗi khi bạn vì ghét một người thầy mà bỏ bê môn học, bạn đang vô tình trao cho người đó một quyền lực quá lớn: quyền lực phá hủy tương lai của bạn. Tại sao bạn lại cho phép một người bạn căm ghét có quyền quyết định xem bạn có đỗ đại học hay không, có một cuộc sống đàng hoàng sau này hay không? Cách trả đũa thông minh và kiêu hãnh nhất trước một người từng coi thường bạn không phải là trở thành một kẻ thất bại, mà là học thật giỏi, đạt điểm số thật cao và bước qua họ để tiến về phía trước bằng chính thực lực của mình.
3 bước tách bạch cảm xúc và bảo vệ kết quả học tập của bạn
Để thoát khỏi chiếc bẫy tự hủy hoại và giải cứu điểm số môn học mà bạn từng muốn từ bỏ, bạn cần phải thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận: chuyển từ tâm thế của một đứa trẻ dỗi hờn sang tâm thế của một người học có trách nhiệm với cuộc đời mình. Bạn có thể từng bước giành lại quyền kiểm soát môn học qua 3 bước cụ thể sau đây:
Bước 1: Tách bạch con người của giáo viên khỏi nội dung bài học bằng cuốn sổ tay trung lập. Hãy chuẩn bị một cuốn sổ tay học sinh mới tinh dành riêng cho môn học này. Đặt ra cho mình một nguyên tắc sắt đá: trong các giờ học trên lớp, tuyệt đối không để cảm xúc cá nhân can thiệp vào trang vở. Hãy xem người thầy đứng trên bục giảng như một chiếc loa phát thanh cung cấp thông tin. Bạn không cần phải yêu quý chiếc loa đó, bạn chỉ cần chắt lọc những thông tin kiến thức trọng tâm mà chiếc loa phát ra. Sử dụng phương pháp ghi chép Cornell: cột bên trái ghi các câu hỏi và công thức trọng tâm, cột bên phải ghi các bước giải bài tập. Bằng cách tập trung đôi tay vào việc ghi chép dữ liệu khách quan, bạn sẽ giữ cho tâm trí mình không bị cuốn vào những lời nói hay thái độ khó chịu của giáo viên.
Bước 2: Tìm kiếm nguồn học liệu thay thế từ sách tham khảo và các kênh giảng dạy trực tuyến. Nếu phương pháp giảng dạy của thầy cô trên lớp thực sự quá khó hiểu hoặc khiến bạn bị áp lực nặng nề, đừng ngồi im chịu trận. Hãy chủ động xây dựng cho mình một kênh tiếp nhận kiến thức độc lập. Thư viện trường học có rất nhiều cuốn sách tham khảo chuẩn mực, và trên mạng internet có vô số bài giảng miễn phí từ những thầy cô giáo giỏi khác trên khắp cả nước. Mỗi tối, hãy dành ra 45 phút xem lại bài học ngày hôm đó qua các video bài giảng trên mạng, tự làm lại các bài tập trong sách giáo khoa cho đến khi hiểu rõ bản chất. Khi bạn đã tự làm chủ được kiến thức ở nhà, những giờ học trên lớp sẽ không còn là nỗi ám ảnh hay đe dọa đối với bạn nữa.
Bước 3: Giữ thái độ lễ phép tối thiểu và hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ học tập. Đừng bao giờ thể hiện sự chống đối ra mặt bằng những hành vi vô lễ như nói leo, cãi cọ hay tỏ thái độ bất cần trong lớp. Những hành vi bốc đồng đó chỉ mang lại cho bạn những rắc rối kỷ luật không đáng có và tạo cớ cho người khác trừng phạt bạn. Hãy luôn giữ một thái độ lễ phép, đúng mực của một người học sinh: đứng lên chào hỏi đàng hoàng, nộp bài tập đúng hạn và giữ trật tự trong giờ học. Hãy để kết quả bài kiểm tra và điểm số xuất sắc của bạn nói thay cho bản lĩnh của bạn. Không một người thầy nào, dù khó tính đến đâu, có thể làm khó hay trừ điểm một học sinh luôn cư xử văn minh và làm bài thi đúng chuẩn xác.
Khi gặp phản pháo: 4 bước giữ vững lập trường
Khi bạn bắt đầu quay lại học tập nghiêm túc môn học mà bạn từng bỏ bê, bạn có thể sẽ gặp phải những ánh mắt ngờ vực từ chính người thầy đó, hoặc những lời châm chọc từ một vài người bạn cùng lớp cho rằng bạn đang giả tạo hay nịnh nọt giáo viên. Để giữ cho tâm lý vững vàng và không bị lung lay bởi những lời xì xào xung quanh, bạn hãy thực hiện theo bốn bước sau:
-
Pha 1: Lắng dịu cảm xúc và khoảng lặng 24 giờ. Khi giáo viên tiếp tục có những lời nhận xét khó nghe hoặc khi bạn bè trêu chọc, tuyệt đối không phản ứng bực bội hay thanh minh. Hãy giữ một hơi thở sâu, nhắc nhở lòng mình rằng bạn đang học vì tương lai của chính bạn chứ không phải để làm vừa lòng bất kỳ ai, và giữ cho lòng mình một khoảng lặng bình an.
-
Pha 2: Phân tách sự việc khỏi con người và ghi chép sự thật. Mở cuốn sổ tay ra và ghi chép rành mạch: Lời nhận xét cay nghiệt đó thuộc về tính cách của người nói, nó không phải là thước đo nhân cách hay năng lực của bạn. Hãy nhìn vào những bài tập bạn đã giải đúng ngày hôm nay để tự bồi đắp lòng tự tin thực chất cho chính mình.
-
Pha 3: Đối thoại vòng hai bằng văn bản và cam kết thử nghiệm. Nếu có những bài kiểm tra mà bạn cảm thấy thầy chấm điểm chưa chính xác hoặc quá khắt khe, đừng to tiếng cãi vã trong giờ học. Hãy chờ đến giờ ra chơi, cầm bài kiểm tra lên bàn giáo viên và mở lời một cách chân thành, lễ phép: “Thầy ơi, câu hỏi này em đã giải theo cách này, em chưa hiểu rõ vì sao lại bị trừ điểm chỗ này, em xin phép thầy giải thích thêm giúp em để em rút kinh nghiệm cho kỳ thi tới ạ”. Một thái độ cầu thị, tôn trọng và đối thoại sòng phẳng trên cơ sở học thuật sẽ buộc người lớn phải nhìn nhận lại bạn bằng một con mắt hoàn toàn khác.
-
Pha 4: Phương án dự phòng an toàn và điểm tựa độc lập. Nếu mối quan hệ giữa bạn và giáo viên bộ môn thực sự rơi vào bế tắc nghiêm trọng và bạn liên tục bị trù dập điểm số vô lý, hãy bình tĩnh tìm đến giáo viên chủ nhiệm hoặc ban cán sự lớp để xin lời khuyên. Hãy lưu lại toàn bộ các bài kiểm tra có đối chiếu đáp án rõ ràng làm bằng chứng cụ thể. Việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ một người lớn có trách nhiệm và hiểu chuyện sẽ giúp bạn bảo vệ được quyền lợi chính đáng của mình mà không cần phải dùng đến những biện pháp tiêu cực.
Trưởng thành là khi bạn nhận ra rằng cuộc đời này sẽ luôn có những người không thích bạn, không công nhận bạn hoặc thậm chí đối xử tệ với bạn. Bản lĩnh thực sự không nằm ở việc trả đũa người khác bằng sự tự hủy hoại, mà nằm ở khả năng giữ vững phẩm giá, chăm chỉ học tập và từng bước xây dựng một tương lai xán lạn cho chính mình.
“Đừng bao giờ để sự bất công của một người khác biến thành cái cớ để bạn tự hủy hoại tương lai của chính mình.”
Mời bạn cùng đọc thêm bài viết Cái bẫy em tưởng trong công việc để học cách nhìn nhận trách nhiệm cá nhân một cách tỉnh táo và đàng hoàng.
Mời bạn cùng đọc thêm bài phản tư Tự hủy hoại bài thi để trả đũa sự bất công của người lớn và chiếc bẫy tự làm đau mình để nhận diện chiếc bẫy dỗi hờn tuổi thơ và tìm lại sự bình yên nội tâm.